Her tez bir alana sığmaz. Kimi öğrencinin konusu disiplinler arasında kalır; kiminin tezi ise doğrudan anketin kendisi üzerinedir: bir ölçek geliştirir, iki yanıt biçimini karşılaştırır, dikkatsiz yanıt vermenin izlerini arar. Bu yazı o iki okura seslenir. Anket hazırlamanın genel adımlarını yinelemiyoruz; onlar tez için anket hazırlama rehberinde anlatıldı. Hazır ölçek seçme ölçütleri ve uyarlama süreci de kendi rehberlerinde var. Burada farklı bir soruyla ilgileniyoruz: anket bir aracı değil de araştırma nesnesi olduğunda ya da konu hiçbir bölümün "malı" olmadığında yöntem nasıl kurulur?
Konu fikirleri: anketi araştırma nesnesi yapmak
Yöntem odaklı bir tezin en büyük avantajı, konunun "orijinal mi?" sorusunu kolay geçmesidir; en büyük riski ise bulgunun "ölçek işe yaradı" cümlesinden öteye gitmemesidir. Aşağıdaki fikirler, her biri ölçülebilir bir karşılaştırma içerdiği için savunulabilir:
- Ölçek geliştirme ve geçerlik çalışması: Henüz Türkçe ölçeği bulunmayan bir kavram için madde havuzu oluşturmak, yapı geçerliğini ve güvenirliğini göstermek. Örneğin lisansüstü öğrencilerinin tez danışmanlığı sürecine ilişkin doyumu ya da çevrimiçi ders ortamında "görünmezlik" algısı gibi görece yeni kavramlar.
- Yanıt biçimi deneyi: Aynı maddelerin beşli ve yedili dereceleme ile, orta nokta olan ve olmayan biçimlerle ya da yalnız uç noktaları etiketli ve her noktası etiketli biçimlerle verildiğinde dağılım, güvenirlik ve faktör yapısının değişip değişmediği.
- Madde sırası ve bağlam etkisi: Genel bir değerlendirme sorusunun ("Genel olarak programınızdan memnun musunuz?") özgül sorulardan önce mi sonra mı sorulduğunda farklı yanıtlandığı.
- Uygulama kipi karşılaştırması: Kâğıt ve çevrimiçi uygulamanın ya da telefon ekranı ile bilgisayar ekranının eksik yanıt oranı, doldurma süresi ve puan dağılımı açısından karşılaştırılması.
- Dikkatsiz yanıt vermenin göstergeleri: Doldurma süresi, hep aynı seçeneği işaretleme ve yönergeli kontrol maddeleri gibi göstergelerin birbiriyle ne kadar örtüştüğü; hangi gösterge hangi katılımcıyı "yakalıyor".
- Anket uzunluğu ve terk: Aynı ölçeğin uzun ve kısa formlarının yarıda bırakma oranı ve son maddelerdeki yanıt kalitesi.
- Araştırmacı adaylarının kendileri: Lisansüstü öğrencilerinde istatistik kaygısı, araştırma öz-yeterliği ve tezde ilerleme hızı arasındaki ilişki. Bu konu yöntem alanının "genel" kanadına düşer ve her enstitüde çalışılabilir.
Disiplinler arası ya da genel bir konun varsa (üniversite öğrencilerinin akademik yazımda yapay zekâ araçlarını kullanımı ve akademik dürüstlük algısı gibi), kuramsal çerçeveyi tek bir alandan ödünç al ve bunu açıkça yaz. Jüri, "biraz eğitim biraz bilişim" diye duran bir tezden çok, "bilişim sistemleri alanında geliştirilen teknoloji kabul modelini eğitim bağlamına taşıyan" bir tezi kolay değerlendirir.
Bir uyarı: yanıt biçimi ya da madde sırası deneyi, katılımcılara farklı formlar vermek demektir. Bilgilendirilmiş onam metninde katılımcıların farklı formlardan birini alabileceğini ve çalışmanın anket tasarımını da incelediğini genel çerçevede belirtmek yaygın bir yaklaşımdır. Deneyin amacını önceden tam açıklamak sonucu etkileyecekse bu kısmi bilgilendirmenin gerekçesini ve çalışma sonunda katılımcıya yapılacak açıklamayı etik kurul başvurusunda ayrıca yaz. Ayrıntı kurumunun etik kurul yönergesine bağlıdır; başvurudan önce kontrol et.
Yöntem araştırmalarında sık kullanılan ölçek ve madde türleri
Yöntem çalışmalarında kullanılan araçların bir kısmı ölçek, bir kısmı ise araştırmacının kendisinin yazdığı kontrol maddeleridir. Aşağıda yalnız türler var; belirli bir ölçeğin adını, geliştiricisini ve Türkçe uyarlamasını tez veri tabanlarından kendin bulmalı, maddelerini ancak izinle kullanmalısın.
| Araç türü | Neyi ölçer / ne işe yarar | Yöntem notu |
|---|---|---|
| Sosyal beğenirlik ölçekleri | Katılımcının kendini olduğundan olumlu gösterme eğilimi | Literatürde yaygın kullanılan kısa formları vardır; genellikle kontrol değişkeni olarak eklenir ve ana ölçekle korelasyonu raporlanır |
| İstatistik kaygısı ve istatistiğe yönelik tutum ölçekleri | Ders, sınav ve yorumlama kaygısı; istatistiğin yararına inanç | Literatürde yaygın; çok boyutludur, alt boyutlar ayrı raporlanır |
| Araştırma öz-yeterliği ve bilimsel araştırmaya yönelik tutum ölçekleri | Literatür tarama, tasarım, analiz ve yazma adımlarında kendine güven | Lisans ve lisansüstü sürümleri farklı olabilir; örneklemine uygun olanı seç |
| Yönergeli dikkat kontrol maddeleri | Katılımcının maddeleri okuyup okumadığı | Ölçek değildir, kendin yazarsın: "Bu maddeyi okuduğunuzu göstermek için 'Katılmıyorum' seçeneğini işaretleyin." Ölçek maddelerinin arasına yerleştirilir, ölçek puanına katılmaz |
| Algılanan anket yükü soruları | Anketin uzunluğu, anlaşılırlığı ve yorucu olup olmadığı hakkında katılımcı görüşü | Anketin sonuna eklenen iki üç özgün soru; yöntem deneylerinde bağımlı değişken olabilir |
| Farklı yanıt biçimleri | Dereceleme (Likert tipi), semantik farklılık, görsel analog ve sürgü, sıralama, sabit toplam dağıtma | Biçimin kendisi araştırma konusuysa her biçimin puanlama ve analiz varsayımlarını yöntem bölümünde ayrı açıkla |
Likert tipi dereceleme ve nokta sayısı tartışması için Likert ölçeği rehberine bakabilirsin.
Özgün demografik ve betimsel sorular
Yöntem çalışmasında kişisel bilgi formu klasik set ile yetinmez; anket deneyimini ve doldurma koşullarını da sorar. Aşağıdaki örnekler özgündür ve kendi hipotezlerine göre elenir:
- Son on iki ayda yaklaşık kaç çevrimiçi anket doldurdunuz? Hiç / 1–3 / 4–10 / 11 ve üzeri
- Bu anketi hangi cihazla dolduruyorsunuz? Telefon / Tablet / Dizüstü ya da masaüstü bilgisayar
- Anketi doldururken bulunduğunuz ortam: Sessiz ve tek başıma / Başkalarının bulunduğu sessiz bir ortam / Gürültülü ya da hareketli bir ortam
- Daha önce lisans ya da lisansüstü düzeyde istatistik dersi aldınız mı? Hayır / Bir ders / İki ve daha fazla ders
- Yazar olarak yer aldığınız bildiri ya da makale sayısı: Hiç / 1 / 2–4 / 5 ve üzeri
- Lisansüstü eğitiminizde bulunduğunuz aşama: Ders dönemi / Yeterlik ya da seminer / Tez önerisi / Veri toplama / Yazım
- Bu ankette yer alan ölçeklerden herhangi birini daha önce doldurduğunuzu düşünüyor musunuz? Evet / Hayır / Emin değilim
- Anketi doldurmanız yaklaşık kaç dakika sürdü? ___ (katılımcının tahmini; ölçülen doldurma süresine erişebiliyorsan onunla karşılaştırmak için)
Ölçek çevirisi ya da iki dilli uygulama içeren çalışmalarda anadil ve eğitim dili soruları eklenir. Buna karşılık yaş, cinsiyet ve gelir gibi sorular yalnız bir hipotezde ya da örneklem tanımında kullanılacaksa sorulur; "herkes soruyor" yeterli gerekçe değildir.
Yöntem ipuçları
1. Ölçek geliştiriyorsan örneklemi ikiye böl
Madde havuzu, uzman görüşüyle kapsam geçerliği, pilot uygulama, açımlayıcı faktör analizi (AFA) ve doğrulayıcı faktör analizi (DFA) sırası literatürde yaygındır. Sık yapılan hata AFA ile DFA'yı aynı veri üzerinde raporlamaktır; DFA'nın doğrulama değeri taşıması için bağımsız bir ikinci örneklem gerekir. Örneklem büyüklüğü için madde başına 5–10 katılımcı kuralı sık anılır ama tartışmalıdır; faktör yükleri yüksek ve faktör başına madde sayısı yeterliyse daha küçük örneklemler de çalışır, yükler düşükse çok daha büyüğü gerekir. AFA öncesinde KMO değerine ve Bartlett testine bakılır. Kaiser'in sınıflamasında 0,50'nin altındaki KMO kabul edilemez sayılır; birçok kaynak 0,60 ve üzerini arar. Bartlett testi büyük örneklemlerde neredeyse her zaman anlamlı çıktığı için tek başına uygunluk kanıtı sayılmaz. Faktör sayısına karar verirken "özdeğer 1'in üzerinde" ölçütü tek başına fazla faktör üretme eğilimindedir; yamaç grafiği ve paralel analizle birlikte değerlendir. Çeviri içeren çalışmalar için ölçek uyarlama adımlarına bak.
2. Yanıt biçimi deneyinde rastgele atama ve denklik
İki biçimi karşılaştıracaksan katılımcıları formlara rastgele ata ve grupların demografik açıdan denk olduğunu tablolaştır; denklik sağlanmamışsa farkın biçimden mi örneklemden mi kaynaklandığı belirsizleşir. Küçük bir fark bekliyorsan örneklem büyük olmalıdır. İki bağımsız grup için, α = 0,05 iki yönlü ve %80 güçle:
n (grup başına) ≈ 2 × (1,96 + 0,84)² / d²d = 0,30'luk bir etki için bu yaklaşık 175 kişi, yani toplam 350 katılımcı demektir. Formül normal yaklaşıma dayanır; t dağılımını kullanan G*Power gibi programlar grup başına 176 verir. Dikkatsiz yanıt nedeniyle dışlanacak katılımcılar için de pay bırak. Hesabın ayrıntısı için güç analizi rehberine bakabilirsin. Nokta sayısı farklı biçimlerde (beşli ve yedili gibi) ham ortalamalar doğrudan karşılaştırılamaz; puanları önce ortak bir aralığa (örneğin 0–100) dönüştür. Analizde yalnız ortalamaları karşılaştırmakla kalma: seçeneklere dağılımı (ki-kare), eksik yanıt oranını ve her biçimde hesaplanan güvenirliği de raporla. Formlar arasında ölçme değişmezliği testi daha ileri bir adımdır ve danışmanınla kararlaştırılmalıdır.
3. Dikkatsiz yanıt göstergeleri şüphe üretir, kanıt değil
Çok kısa süre, uzun bir matriste hep aynı sütun ya da kontrol maddesini kaçırmak, katılımcının okumadığını düşündürür; aynı ağdan kısa sürede gelen çok sayıda gönderim de şüphe uyandırır. Ama hızlı okuyan dikkatli bir katılımcı da kısa süre göstergesine takılabilir, sınıfta aynı kablosuz ağdan aynı anda dolduran gerçek katılımcılar da "ardışık gönderim" görünümü verir. Dışlama kuralını veri toplamadan önce yaz (hangi gösterge, hangi eşik), tezde bu kuralı açıkla ve bulguları dışlamalı ve dışlamasız olarak iki kez raporla. Sonuç değişmiyorsa bulgun daha güçlüdür; değişiyorsa bu kendisi bir bulgudur.
4. Yöntem bulgusunu dürüst çerçevele
Tek örneklemle geliştirilen ölçek "geçerli ve güvenilir bir ölçektir" diye değil, "bu örneklemde yapı geçerliği ve iç tutarlılığına ilişkin ilk kanıtlar elde edilmiştir" diye yazılır. Kolayda örnekleme, kesitsel tasarım ve tek uygulama kipi sınırlılıklarda yer alır. Soru yazımı için iyi anket sorusu rehberi, form yapısı ve onam metni için etik kurul rehberi yardımcı olur.
anketformu.tr ile yöntem anketi kurmak
Kendi madde havuzunu doğrudan yazabilir ya da izinli bir ölçeğin PDF'ini yükleyip yapay zekânın taslak olarak çıkardığı maddeleri tek tek onaylayabilirsin; ters maddeler ve alt boyutlar yalnız PDF'te açıkça belirtilmişse işaretlenir, değilse editörde sen işaretlersin (PDF'den anket). Kişisel bilgi formu ve onam metni hazır bloklarla eklenir; dikkat kontrol maddesini iki ölçek matrisinin arasına ayrı bir soru olarak koy; matrisin içine satır olarak eklersen güvenirlik panelindeki alfa hesabına o da girer. Yanıt biçimi deneyi için her biçimi ayrı bir anket olarak kurup yayımlayabilir, katılımcıları kendi oluşturduğun rastgele listeye göre bağlantılara yönlendirebilirsin; formlara rastgele atamayı platform senin yerine yapmaz ve iki anketin verisini ayrı ayrı indirip birleştirirsin. Yanıtlar toplandıkça panel, çok hızlı doldurma ve ölçeklerde hep aynı seçenek gibi kalite bayraklarını yalnız işaretler, hariç tutma kararını sana bırakır. Güvenirlik panelinde Cronbach alfa, düzeltilmiş madde-toplam korelasyonu ve madde silinirse alfa değerleri; analizde açımlayıcı faktör analizi, iki grup karşılaştırması ve Welch ANOVA bulunur (analiz özellikleri). Bu karşılaştırmalar sonuç olarak tek bir doğrusal ölçek ya da sayısal soruyu alır; Likert matrisindeki ölçek ve alt boyut puanlarını gruplara göre karşılaştırmak için puanları SPSS sözdizimiyle hesaplayıp analizi istatistik programında yaparsın. Veriyi SPSS'e etiketleriyle yükleyen, ters maddeleri ayrı değişkende çeviren ve alt boyut puanlarını hesaplayan bir sözdizimi dosyasıyla indirip DFA ve ölçme değişmezliği gibi ileri analizleri orada sürdürebilirsin. Konuyu daraltırken ve madde havuzunu kurarken Mürekkep ile sesli konuşabilirsin; hangi ölçek türünün ne ölçtüğünü, izin ve uyarlama gereğini anlatır, ancak yayımlanmış ölçek maddelerini vermez.