Likert ölçeğinin ne olduğunu, 5'li ve 7'li biçimin temel farkını ve ters kodlama formülünü Likert ölçeği nedir yazısında anlattık. Bu yazı tanımları tekrar etmiyor; doğrudan örnek üzerinden ilerliyor. Aynı maddenin 5'li ve 7'li hâlini, farklı yanıt boyutları için tam etiket setlerini, iyi ve kötü ters madde örneklerini ve bir katılımcının puanının adım adım hesaplanmasını göreceksin. Buradaki bütün örnek maddeler bu yazı için yazıldı; yayımlanmış hiçbir ölçekten alınmadı. Tezinde kullanacağın ölçeğin maddelerini ise ölçeğin kendi kaynağından ve izniyle almalısın.
Örnek kavram: ders dışı akademik etkinliklere katılım isteği
Örnekleri tek bir kavram üzerinde toplayalım. Bir bitirme ödevinde lisans öğrencilerinin seminer, konferans ve kulüp etkinlikleri gibi ders dışı akademik etkinliklere katılma isteğini ölçmek istediğini düşün. Bu kavram için yazılmış altı özgün madde:
- Bölümümde düzenlenen seminerleri kaçırmamaya çalışırım.
- Konuşmacısı ilgimi çeken bir etkinlik için ders dışı zaman ayırırım.
- Ders dışı akademik etkinlikler bana zaman kaybı gibi gelir. (ters)
- Bir etkinlikte duyduğum konuyu sonradan kendi başıma araştırırım.
- Arkadaşlarımı akademik etkinliklere birlikte gitmeye davet ederim.
- Duyurusunu gördüğüm etkinlikleri çoğu zaman görmezden gelirim. (ters)
Altı maddeden ikisi ters yönde yazıldı. Ters maddeler, kavramın düşük ucunu tarif eder; yüksek puan alan bir katılımcı bu maddelere katılmamalıdır.
Aynı madde 5'li ve 7'li ölçekte
İkinci maddeyi iki farklı derecelendirmeyle sunalım.
5'li sürüm
| Kod | Etiket |
|---|---|
| 1 | Kesinlikle katılmıyorum |
| 2 | Katılmıyorum |
| 3 | Ne katılıyorum ne katılmıyorum |
| 4 | Katılıyorum |
| 5 | Kesinlikle katılıyorum |
7'li sürüm
| Kod | Etiket |
|---|---|
| 1 | Kesinlikle katılmıyorum |
| 2 | Katılmıyorum |
| 3 | Kısmen katılmıyorum |
| 4 | Ne katılıyorum ne katılmıyorum |
| 5 | Kısmen katılıyorum |
| 6 | Katılıyorum |
| 7 | Kesinlikle katılıyorum |
7'li sürüm, "katılıyorum" ile "kesinlikle katılıyorum" arasında kalan katılımcıya bir ara durak verir. Konuyu iyi bilen ve dikkatle yanıt veren bir örneklemde bu fazladan ayrım işe yarayabilir. Uzun bir ankette ya da küçük bir telefon ekranında yedi seçeneği ayırt etmek ise yorucu olabilir; yorulan katılımcı orta noktaya ya da her maddede aynı seçeneğe yönelebilir. Seçimi yaparken iki soruya bak: Kullanacağın ölçeğin özgün sürümü kaç dereceli? Çalışacağın grup bu kadar ince bir ayrımı anlamlı biçimde yapabilir mi? Yayımlanmış bir ölçeği kullanıyorsan derece sayısını kendi kararınla değiştirme. Değiştirmen gerekirse bu bir uyarlama kararıdır ve gerekçesi yöntem bölümünde yazılmalıdır. Ayrıntılar için ölçek uyarlama adımlarına bakabilirsin.
Yanıt boyutuna göre etiket setleri
"Katılıyorum" tek seçenek değildir. Maddenin ne sorduğuna göre yanıt boyutu değişir. Burada önemli bir ayrım var: iki kutuplu ölçeklerde iki uç birbirinin karşıtıdır ve ortada nötr bir nokta bulunur (katılma, memnuniyet). Tek kutuplu ölçekler ise "hiç"ten "çok"a doğru tek yönde artar (sıklık, yoğunluk). Tek kutuplu bir ölçeğin ortasına "kararsızım" koymak anlamsızdır; "Bazen" kararsızlık değil, bir sıklık düzeyidir.
| Boyut | Tür | 5'li etiketler |
|---|---|---|
| Katılma | İki kutuplu | Kesinlikle katılmıyorum · Katılmıyorum · Ne katılıyorum ne katılmıyorum · Katılıyorum · Kesinlikle katılıyorum |
| Sıklık | Tek kutuplu | Hiçbir zaman · Nadiren · Bazen · Sık sık · Her zaman |
| Bana uygunluk | Tek kutuplu | Bana hiç uygun değil · Bana pek uygun değil · Bana kısmen uygun · Bana oldukça uygun · Bana tamamen uygun |
| Yoğunluk | Tek kutuplu | Hiç · Biraz · Orta derecede · Oldukça · Çok |
| Memnuniyet | İki kutuplu | Hiç memnun değilim · Memnun değilim · Ne memnunum ne değilim · Memnunum · Çok memnunum |
Sıklık soran maddelerde "sık sık" herkes için aynı anlama gelmeyebilir. Davranış somutsa ("Kütüphaneye ne sıklıkla gidersiniz?") etiketleri zaman aralığıyla vermek daha net olur: "Hiç", "Ayda birden az", "Ayda birkaç kez", "Haftada birkaç kez", "Her gün". Bu artık klasik bir Likert maddesi değil, sıralı bir çoktan seçmeli sorudur; ama ölçmek istediğin şey davranış sıklığıysa genellikle daha doğru sonuç verir.
Dengesiz etiket örneği
"Kötü · Orta · İyi · Çok iyi · Mükemmel" dizisinde bir olumsuz, üç olumlu basamak var. Sayısal orta nokta (3) "İyi"ye denk gelir; katılımcı farkında olmadan olumlu tarafa itilebilir, araştırmacı da 3 civarındaki bir ortalamayı yanlışlıkla "orta" diye okuyabilir. Dengeli bir alternatif şöyle olabilir: "Çok kötü · Kötü · Orta · İyi · Çok iyi".
Tüm noktalar mı, yalnız uçlar mı?
Yöntem kaynaklarının çoğu, her basamağın etiketlenmesini önerir; katılımcı her sayının ne anlama geldiğini tahmin etmek zorunda kalmaz. Yalnız uçları etiketli 1–7 gibi sayısal ölçekler de kullanılır, ama bu durumda ara noktaların anlamını katılımcının yorumuna bırakmış olursun. Kullandığın ölçeğin özgün biçimi nasılsa onu koru.
Ters madde yazmak: iyi ve kötü örnekler
Ters madde, olumsuz bir ifade değil, kavramın karşı ucunu tarif eden bir ifadedir. En sık yapılan hata, olumlu maddeyi yalnızca olumsuzluk ekiyle ya da "değil" sözcüğüyle çevirmektir; bu tür maddeler "katılmıyorum" yanıtıyla birleşince çift olumsuzluğa dönüşür.
| Zayıf ters madde | Sorun | Daha iyi ters madde |
|---|---|---|
| Seminerlere katılmaktan kaçınmam. | Çift olumsuzluk; "katılmıyorum" yanıtı ne demek, belirsiz. | Seminerlere ayıracağım zamanı başka işlere harcamayı tercih ederim. |
| Etkinlikler ilgimi çekmez değil. | Okuması zor, anlam karışık. | Akademik etkinlikler bana sıkıcı gelir. |
| Etkinliklere gitmem ve konuyu araştırmam. | İki fikir tek maddede. | Etkinlikte duyduğum konu, salondan çıkınca aklımdan çıkar. |
İyi bir ters madde tek başına okunduğunda da açıktır ve katılımcıyı düşündürür. Ters maddeler, her maddeye düşünmeden aynı yanıtı veren katılımcıyı fark etmeye yardım eder. Bedeli de vardır: Bazı katılımcılar ters maddeyi yanlış okur. Faktör analizinde ters maddelerin ayrı bir faktörde toplandığı da görülür. Bu durum her zaman yeni bir alt boyut bulduğun anlamına gelmez; maddelerin yazılış yönünden kaynaklanan bir yöntem etkisi olabilir. Yorumlarken bu olasılığı da tartış.
Puanlama: bir katılımcı üzerinden adım adım
Ters maddelerin puanı hesaplamadan önce çevrilir. Genel formül şudur:
yeni puan = (en küçük kod + en büyük kod) − verilen yanıt1–5 kodlu ölçekte bu 6 − yanıt, 1–7 kodlu ölçekte 8 − yanıt, 0–4 kodlu ölçekte 4 − yanıt olur. Bir katılımcının 1–5 ölçekteki yanıtları ve çevrilmiş puanları:
| Madde | Yanıt | Ters mi? | Puan |
|---|---|---|---|
| 1 | 4 | Hayır | 4 |
| 2 | 5 | Hayır | 5 |
| 3 | 2 | Evet | 6 − 2 = 4 |
| 4 | 4 | Hayır | 4 |
| 5 | 4 | Hayır | 4 |
| 6 | 1 | Evet | 6 − 1 = 5 |
Toplam puan 26, ortalama puan 26 / 6 ≈ 4,33'tür. Ters maddeleri çevirmeyi unutursan toplam 20, ortalama 3,33 çıkar. Etkinliklere oldukça istekli olan bu öğrenci "kararsız" görünür. Örneklemin tamamında aynı hata yapıldığında Cronbach alfa düşer, hatta eksi çıkabilir. Bu yüzden düşük ya da negatif bir alfa gördüğünde ilk kontrol edeceğin şey ters kodlamadır. Çevrilmemiş bir ters maddenin düzeltilmiş madde-toplam korelasyonu da genellikle negatif çıkar. Alfayı nasıl okuyacağın için Cronbach alfa yorumlama yazısına bakabilirsin.
Aynı yanıtlar 0–4 kodlansaydı her puan bir eksik olurdu: Ters maddeler 4 − 1 = 3 ve 4 − 0 = 4 olarak çevrilir, ortalama 3,33 çıkar. İki kodlama da doğrudur; önemli olan ölçeğin kendi puanlamasına uymak ve hangisini kullandığını yöntem bölümünde yazmaktır.
Ortalama mı, toplam mı?
Toplam puan, madde sayısına bağlıdır. Ortalama puan ise yanıt ölçeğinin aralığında kalır ve yorumu kolaydır: 4,33 ortalaması "Katılıyorum" düzeyinin biraz üstüne karşılık gelir. Ölçeğin kendi yönergesi hangisini istiyorsa onu kullan. Eksik yanıtlarda toplam puan yanıltıcı olabilir, çünkü boş madde puanı düşürür. Ortalamayı yalnız yanıtlanan maddelerden hesaplayacaksan bunu hangi kurala göre yaptığını (ör. en çok bir eksik maddeye izin verilir) önceden belirle ve raporla.
5'li ve 7'li sonuçları karşılaştırmak
Bir çalışmada 5'li, diğerinde 7'li ölçek kullanıldıysa ortalamalar doğrudan karşılaştırılamaz. Kabaca fikir vermek için puanlar, olası en yüksek puanın yüzdesine çevrilebilir:
yüzde puan = (ortalama − en küçük kod) / (en büyük kod − en küçük kod) × 1001–5 ölçekteki 4,33 ortalaması (4,33 − 1) / 4 × 100 ≈ 83, 1–7 ölçekteki 5,8 ortalaması (5,8 − 1) / 6 × 100 = 80 olur. Bu dönüşüm, farklı ölçeklerin aynı yapıyı aynı biçimde ölçtüğünü kanıtlamaz; yalnız aralık farkını giderir.
Sık yapılan hatalar
- "Fikrim yok" seçeneğini orta nokta gibi kodlayıp puana katmak. Fikri olmamak ile kararsız olmak farklıdır; bu seçenek gerekiyorsa ölçeğin dışında ayrı bir kodla tutulmalı ve analizde genellikle kayıp değer olarak ele alınmalıdır; bu kararı yöntem bölümünde belirt.
- Formun bir bölümünde 1'i "katılmıyorum", başka bir bölümünde "katılıyorum" yapmak. Yön bütün form boyunca aynı kalmalı.
- Tek maddeyle bir kavramı ölçüp güvenilirlik raporlamaya çalışmak. Cronbach alfa en az iki madde gerektirir; anlamlı bir ölçüm için genellikle daha fazlası gerekir.
- Ters maddeleri katılımcıya "ters madde" diye işaretlemek. Bu bilgi yalnız araştırmacının kod kitabında durmalı.
Madde yazımıyla ilgili genel ilkeler için iyi anket sorusu yazma yazısı da işine yarar.
anketformu.tr'de Likert maddeleri
Ölçek maddelerini editördeki Likert matris soru tipiyle kurarsın: Satırlar maddeler, sütunlar yanıt etiketleridir. Her maddeyi ters madde olarak işaretleyebilir ve bir alt boyuta atayabilirsin; iki bilgi de katılımcıya gösterilmez. Kalite denetimi, olumlu ve olumsuz basamak sayısı belirgin biçimde farklı olan dengesiz etiketleri ve iki ucu aynı yönde etiketlenmiş ölçekleri uyarı olarak gösterir. Denetim etiketlerdeki sözcüklere bakar ve her dengesizliği yakalayamaz; etiket setini yukarıdaki ölçütlerle kendin de kontrol et.
Kullanacağın ölçeğin PDF'i elindeyse PDF'den anket özelliği maddeleri ve yanıt etiketlerini taslak olarak çıkarır; ters maddeleri ve alt boyutları yalnız PDF'te açıkça belirtilmişse işaretler. Her maddeyi ve ters işaretini özgün kaynakla karşılaştırıp sen onaylarsın. Kendi kavramın için madde yazıyorsan Mürekkep ile taslağı birlikte kurabilirsin; yayımlanmış bir ölçeğin ne ölçtüğünü ve nasıl seçileceğini de Mürekkep'le konuşabilirsin, madde metinlerini ise ölçeğin kaynağından ve izniyle almalısın. Yanıtlar geldikçe panelde Cronbach alfa, düzeltilmiş madde-toplam korelasyonu ve madde silinirse alfa değerlerini görürsün; bu hesapta ters maddeler çevrilerek kodlanır. Dışa aktardığın CSV ise ham kalır; ters maddeler bu dosyada çevrilmez. Birlikte indirebileceğin SPSS sözdizimi dosyası ham sütunlara dokunmadan ters maddeleri R_ önekli yeni değişkenlere çevirir, ölçek ve alt boyut puanlarını madde ortalaması olarak hesaplar ve alfa komutunu ekler. Ölçeğin yönergesi toplam puan istiyorsa ya da bir eksik madde kuralın varsa (ör. SPSS'te MEAN yerine MEAN.5) bu satırları kendin düzenlersin. Word kod kitabı hangi maddelerin ters olduğunu ve çevirme formülünü verir. Faktör analizi ve grup karşılaştırmaları da panelde yapılır; ayrıntılar analiz özellikleri sayfasında. Yayımlanmış bir ölçek kullanıyorsan ölçek kullanım izni konusunu da atlama.