Bir ölçekle tutum, memnuniyet ya da kaygı gibi doğrudan gözlenemeyen bir kavramı ölçtüğünde, maddelerin aynı şeyi tutarlı biçimde ölçüp ölçmediğini göstermen gerekir. Bunun için en yaygın kullanılan gösterge, Lee Cronbach'ın 1951'de tanımladığı Cronbach alfa katsayısıdır. Bu katsayı ölçeğin iç tutarlılık güvenilirliğini gösterir.
Cronbach alfa formülü
α = (k / (k − 1)) × (1 − Σσᵢ² / σₜ²)- k: Ölçekteki madde sayısı
- σᵢ²: Her bir maddenin varyansı
- σₜ²: Toplam puanın varyansı
Maddeler birbiriyle güçlü ilişkiliyse toplam puanın varyansı, madde varyanslarının toplamından belirgin şekilde büyük olur ve alfa 1'e yaklaşır. Maddeler birbirinden bağımsızsa alfa 0'a yaklaşır.
Küçük bir hesap örneği
Dört maddelik bir iş doyumu ölçeği düşünelim. Örneklemde maddelerin varyansları 1,0; 1,2; 0,9 ve 1,1 çıkmış olsun. Madde varyanslarının toplamı 4,2'dir. Dört maddenin toplam puanının varyansı ise 12,0 olsun.
α = (4 / 3) × (1 − 4,2 / 12,0) = 1,333 × 0,65 ≈ 0,87Toplam puanın varyansı, madde varyanslarının toplamının yaklaşık üç katı. Bu fark, maddelerin birlikte değiştiğini, yani bir maddeye yüksek puan verenin diğerlerine de yüksek puan verme eğiliminde olduğunu gösterir. Toplam varyans 4,2'ye yakın olsaydı maddeler arasında neredeyse hiç ortak değişim olmayacak ve alfa sıfıra yaklaşacaktı.
Elle hesap mantığı anlamak için yararlıdır; gerçek çalışmada bu hesabı istatistik yazılımına bırakmak ve senin işini yorumlamaya ayırmak daha güvenlidir.
Alfa değeri nasıl yorumlanır?
Aşağıdaki tablo bir kural değil, yaygın kabul gören bir başparmak kuralıdır. Sıklıkla George ve Mallery'nin SPSS ders kitabına atfedilen kaba sınıflama şöyledir:
| Alfa değeri | Yorum |
|---|---|
| α ≥ 0,90 | Mükemmel |
| 0,80 ≤ α < 0,90 | İyi |
| 0,70 ≤ α < 0,80 | Kabul edilebilir |
| 0,60 ≤ α < 0,70 | Sorgulanabilir |
| 0,50 ≤ α < 0,60 | Zayıf |
| α < 0,50 | Kabul edilemez |
Pek çok alanda 0,70 en düşük kabul edilebilir eşik olarak anılır. Bu sınırlar katı kurallar değil, alışılmış ölçütlerdir; amaç, ölçeğin kullanım bağlamı ve madde sayısı da dikkate alınarak yorum yapılmalıdır. Eşiklerin kaynağı, madde sayısının etkisi ve örnek senaryolar için Cronbach alfa yorumlama rehberine bak.
Çok yüksek alfa her zaman iyi değildir
0,95'in üzerindeki değerler, maddelerin birbirinin neredeyse aynısı olduğuna (gereksiz tekrar) işaret edebilir. Bu durumda ölçek kısaltılabilir.
Alfayı etkileyen etkenler
- Madde sayısı: Madde sayısı arttıkça alfa, maddeler arası ilişki değişmese bile yükselir. Kısa ölçeklerde düşük alfa olağan olabilir.
- Ters maddeler: Ters kodlanmadan hesaplanan alfa çok düşük, hatta negatif çıkabilir.
- Çok boyutluluk: Ölçeğin alt boyutları varsa alfa her alt boyut için ayrı hesaplanmalıdır.
- Örneklemin homojenliği: Katılımcılar çok benzerse varyans düşer ve alfa küçülebilir.
Madde analizi: hangi madde sorunlu?
Düzeltilmiş madde-toplam korelasyonu
Her maddenin, kendisi hariç diğer maddelerin toplamıyla korelasyonudur. Yaygın uygulamada 0,30'un altındaki değerler, maddenin ölçeğin geri kalanıyla zayıf ilişkili olduğunu düşündürür.
Madde silindiğinde alfa
Her madde çıkarıldığında alfanın ne olacağını gösterir. Bir madde silindiğinde alfa belirgin biçimde yükseliyorsa o madde incelenmelidir. Ancak maddeyi yalnız istatistik gerekçeyle silmek doğru değildir; maddenin kapsam geçerliğine katkısı da düşünülmelidir. Geçerliği gösterilmiş bir ölçekten madde çıkarmak, ölçeğin orijinal yapısını değiştirir ve tezde gerekçelendirilmelidir.
Cronbach alfa nasıl raporlanır?
Akademik raporda tipik bir cümle:
"Ölçeğin bu çalışmadaki iç tutarlılık katsayısı α = 0,86 olarak bulunmuştur. Alt boyutlar için katsayılar 0,78 ile 0,84 arasında değişmektedir."
Alt boyut sayısı, madde sayısı ve varsa çıkarılan maddeler belirtilmelidir. Ölçeğin özgün geliştirme çalışmasındaki alfa değeri de karşılaştırma için verilebilir.
Cronbach alfanın sınırlılıkları
- Alfa güvenilirliği gösterir, geçerliği göstermez. Tutarlı ama yanlış şeyi ölçen bir ölçeğin alfası yüksek olabilir.
- Alfa, ölçeğin tek boyutlu olduğunu kanıtlamaz; boyutluluk faktör analiziyle incelenir.
- Varsayımları sağlanmadığında (ör. maddelerin yükleri çok farklıysa) McDonald omega gibi alternatif katsayılar da raporlanabilir.
- Alfa, bu örneklemdeki yanıtlara aittir. Ölçeğin geliştirme çalışmasında yüksek çıkmış olması, senin örnekleminde de yüksek çıkacağını garanti etmez; bu yüzden her çalışmada yeniden hesaplanır.
Sık yapılan hatalar
- Tüm ölçek için tek alfa vermek. Üç alt boyutlu bir ölçekte tüm maddeleri birlikte hesaplamak, alfayı yapay olarak şişirebilir ya da alt boyutlardaki sorunları gizleyebilir.
- Ters maddeleri unutmak. Alfa beklenmedik derecede düşükse ilk bakılacak yer ters maddelerin kodlanıp kodlanmadığıdır.
- Demografik soruları ölçeğe katmak. Alfa yalnız aynı kavramı ölçen maddeler için anlamlıdır. Yaş, bölüm ya da tek başına duran bir memnuniyet sorusu hesaba girmez.
- Eşiği tutturmak için madde silmek. 0,68 çıkan bir alfayı 0,70'in üzerine çıkarmak için madde atmak, ölçeğin içeriğini değiştirir. Eşikler yaygın kabullerdir, katı kurallar değildir; düşük alfa dürüstçe raporlanıp sınırlılıklarda tartışılabilir.
- Çok az yanıtla hesaplamak. Birkaç kişilik bir pilot veriyle hesaplanan alfa oldukça oynak olabilir. Pilot sonucunu kesin bir bulgu değil, ön işaret olarak yorumla.
Kontrol listesi
- Ters maddeler kodlandı mı?
- Alfa her alt boyut için ayrı hesaplandı mı?
- Düzeltilmiş madde-toplam korelasyonları ve madde silindiğinde alfa değerleri incelendi mi?
- Madde çıkarıldıysa gerekçesi ve kapsam geçerliğine etkisi yazıldı mı?
- Raporda madde sayısı, örneklem büyüklüğü ve özgün çalışmadaki alfa değeri verildi mi?
- Boyutluluk için faktör analizi sonuçlarına da bakıldı mı?
anketformu.tr'de güvenilirlik analizi
Ölçek maddelerini topladığında panelde Cronbach alfa ve madde istatistiklerini görebilirsin; ters maddeler, PDF'te açıkça belirtilmişse materyalden aktarım sırasında işaretlenir, değilse editörde sen işaretlersin. Faktör analizi, iki grup karşılaştırma ve Welch ANOVA da aynı analiz ekranındadır. Bu karşılaştırmalar sonuç olarak tek bir doğrusal ölçek ya da sayısal soruyu alır; Likert matrisindeki ölçek ve alt boyut puanlarını gruplara göre karşılaştırmak için puanları SPSS sözdizimiyle hesaplayıp analizi istatistik programında yaparsın. Veriyi SPSS sözdizimiyle dışa aktarıp kendi yazılımında da doğrulayabilirsin. Analiz adımlarının bütünü için anket analizi rehberine bak.