Bir anket çalışması iyi sorulardan önce sağlam bir zemine ihtiyaç duyar: başkasının geliştirdiği ölçeği kullanma izni, katılımcının bilgilendirilmiş onamı ve kişisel verilerin hukuka uygun işlenmesi. Bu rehber üç konuyu pratik açıdan ele alır. Hukuki danışmanlık yerine geçmez; kurumunun ve etik kurulunun yönergeleri önceliklidir.
Ölçek kullanım izni
Geliştirilen ya da uyarlanan ölçekler, onları geliştiren araştırmacıların emeğidir. Akademik teamül olarak, bir ölçeği tezde ya da araştırmada kullanmadan önce ölçeğin sahibinden (genellikle Türkçe uyarlamayı yapan yazardan) izin istenir. Bazı ölçekler yayımlandıkları makalede serbest kullanıma açık olduğunu belirtir; bazıları ticari lisansa tabidir.
İzin nasıl istenir?
- Ölçeğin Türkçe uyarlama makalesini ve sorumlu yazarın iletişim bilgisini bul.
- Kısa ve net bir e-posta yaz: adın, kurumun, danışmanın, çalışmanın amacı, ölçeğin nasıl kullanılacağı (tam / alt boyut), örneklem.
- Yanıtı sakla; etik kurul başvurusunda ve tez ekinde istenebilir.
İzin e-postası taslağı
"Sayın ..., ... Üniversitesi ... Bölümü'nde danışmanım ... ile yürüttüğüm '...' başlıklı yüksek lisans tez çalışmamda, geliştirdiğiniz/uyarladığınız '...' ölçeğini kullanmak istiyorum. Ölçek, yaklaşık ... kişilik bir örneklemde, özgün haliyle ve yalnız bilimsel amaçla uygulanacaktır. İzninizi rica eder, çalışmanın sonuçlarını isterseniz sizinle paylaşmaktan memnuniyet duyarım."
Etik kurul onayı
İnsan katılımcılarla yürütülen araştırmalar çoğunlukla etik kurul onayı gerektirir. Başvuru dosyasında genellikle şunlar bulunur:
- Araştırma önerisi ve yöntem
- Anket formu ve ölçekler
- Ölçek kullanım izinleri
- Bilgilendirilmiş onam formu
- Gerekirse kurum izinleri (okul, hastane, şirket)
18 yaş altı katılımcılar, hastalar ya da kırılgan gruplarla çalışılıyorsa ek şartlar (ör. veli onamı) olabilir.
Bilgilendirilmiş onam neleri içermeli?
- Araştırmanın adı, amacı ve yürütücüsü
- Katılımın ne gerektirdiği ve tahmini süresi
- Katılımın gönüllü olduğu ve herhangi bir anda bırakılabileceği
- Olası risk ve yararlar
- Verilerin nasıl saklanacağı, kimlerin erişeceği ve gizliliğin nasıl korunacağı
- Sonuçların nasıl kullanılacağı (ör. yalnız toplu olarak raporlanacağı)
- Soru ve itirazlar için iletişim bilgisi
- Onay ifadesi (ör. "Okudum, anladım ve katılmayı kabul ediyorum")
KVKK ve anketler
Türkiye'de kişisel verilerin işlenmesi 6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu'na (KVKK) tabidir. Bir kişiyi doğrudan ya da dolaylı olarak tanımlayabilen her bilgi kişisel veridir. Ad, e-posta, telefon gibi bilgilerin yanı sıra küçük gruplarda demografik bilgilerin birleşimi de kişiyi tanımlanabilir kılabilir.
Aydınlatma yükümlülüğü
Kanunun 10. maddesi uyarınca veri sorumlusu, veri toplarken kişiyi şu konularda bilgilendirmelidir:
- Veri sorumlusunun kimliği
- Verilerin hangi amaçla işleneceği
- Kimlere ve hangi amaçla aktarılabileceği
- Toplama yöntemi ve hukuki sebebi
- İlgili kişinin kanundaki hakları
Açık rıza
Hukuki sebeplerden biri açık rızadır. Açık rıza belirli bir konuya ilişkin, bilgilendirilmeye dayanan ve özgür iradeyle açıklanan rızadır. Aydınlatma ile açık rıza ayrı kavramlardır; uygulamada iki ayrı onay kutusu kullanmak yaygındır.
Özel nitelikli veriler
Sağlık, din, siyasi düşünce, etnik köken gibi veriler özel nitelikli kişisel veridir ve daha sıkı koşullara tabidir. Gerçekten gerekmedikçe bu verileri sorma.
İyi uygulamalar
- Veri en aza indirme: Analizde kullanmayacağın bilgiyi sorma.
- Anonimlik: Mümkünse ad ve iletişim bilgisi isteme; isteyeceksen anket yanıtlarından ayrı tut.
- Saklama süresi: Verilerin ne kadar süre saklanacağını belirle ve yaz.
- Toplu raporlama: Sonuçları bireyleri tanımlanamayacak şekilde raporla; çok küçük alt grupları ayrı gösterme.
anketformu.tr'de onam
Formuna onam ve aydınlatma metnini ekleyebilirsin; katılımcı onay kutusunu işaretlemeden yanıt gönderemez ve onam zamanı yanıtla birlikte kaydedilir. Onam metnini kendi çalışmana, kurumuna ve etik kurul şartlarına göre yazman gerekir; paragraf paragraf açıklanmış bir örnek için onam formu örneğine bakabilirsin. Yanıt toplama ayrıntıları için yanıt toplama sayfasına bakabilirsin.