İnsanlardan veri toplayan bir tez ya da ödev, ilk anket yanıtı gelmeden önce etik açıdan değerlendirilmiş olmalıdır. Bu değerlendirmenin merkezinde iki belge durur: etik kurula sunulan başvuru dosyası ve katılımcının okuyup onayladığı bilgilendirilmiş onam metni. Bu yazı, anket temelli çalışmalar için genel süreci anlatır.
Önemli uyarı: Etik kurul süreçleri kurumdan kuruma belirgin biçimde farklıdır. Hangi kurula başvurulacağı, istenen formlar, toplantı takvimi, lisans öğrencilerinin başvurup başvuramayacağı ve onam metni şablonu üniversiteden üniversiteye değişir. Burada anlatılanlar genel bir çerçevedir; kendi kurumunun etik kurul yönergesi ve formları her zaman esastır. Bu yazı hukuki danışmanlık yerine geçmez.
Hangi çalışmalar etik kurul onayı gerektirir?
Anket, ölçek, görüşme ya da odak grup yoluyla insanlardan veri toplayan çalışmaların büyük çoğunluğu etik kurul onayı gerektirir. Yaygın ayrım şöyledir:
- Sosyal ve beşeri bilimler etik kurulları: Eğitim, psikoloji, işletme, sosyoloji gibi alanlarda anket ve görüşmeye dayanan çalışmalar.
- Sağlık alanındaki etik kurullar: Hasta, sağlık çalışanı ya da sağlık verisiyle yürütülen çalışmalar. Klinik araştırmalar ayrıca kendi mevzuatına tabidir.
Lisans bitirme ödevlerinde uygulama daha da değişkendir: bazı üniversiteler lisans çalışmaları için de etik kurul onayı ister, bazıları bölüm düzeyinde bir değerlendirmeyle yetinir. Danışmanına ve bölüm sekreterliğine erkenden sor.
Tezinden makale üretmeyi düşünüyorsan bunu da hesaba kat: TR Dizin'in dergi ölçütleri, anket ve görüşme gibi yöntemlerle veri toplanan çalışmalarda etik kurul izninin makalede belirtilmesini istemektedir. Onaysız toplanmış veriyle yayın yapmak sonradan ciddi sorun çıkarabilir.
Zamanlama: önce onay, sonra veri
Etik kurul onayı veri toplamaya başlamadan önce alınır. Onaydan önce toplanmış veri için geriye dönük onay verilmesi genellikle mümkün değildir ve bu veri tezde kullanılamayabilir. Pilot uygulama da insanlardan veri toplamak olduğu için, kurumun pilotu başvuru kapsamında isteyip istemediğini öğren.
Kurullar çoğunlukla belirli aralıklarla toplanır ve başvurular düzeltme için geri gönderilebilir. Takvimini buna göre kur: başvuruyu, veri toplamayı planladığın tarihten birkaç hafta önce hazır etmek güvenli bir yaklaşımdır.
Başvuru dosyasında genellikle neler istenir?
İstenen belgeler kuruma göre değişmekle birlikte, anket temelli çalışmalarda sık görülen içerik şöyledir:
- Başvuru formu: Kurumun kendi formu; araştırmacı ve danışman bilgileri, imzalar.
- Araştırma önerisi: Amaç, araştırma soruları ya da hipotezler, desen, evren ve örneklem, veri toplama süreci, analiz planı.
- Veri toplama araçlarının tamamı: Anket formunun katılımcının göreceği son hâli, kişisel bilgi formu ve tüm ölçekler.
- Ölçek kullanım izinleri: Ölçek sahiplerinden alınan yazılı izinler. İzin isteme süreci için ölçek izni rehberine bak.
- Bilgilendirilmiş onam formu: Aşağıda ayrıntılı anlatılıyor.
- Kurum izni: Veri bir okulda, hastanede ya da şirkette toplanacaksa o kurumun izni. Bazı kurumlar önce etik kurul onayını, bazıları önce kurum iznini ister; sırayı kendi durumun için öğren.
- Ek belgeler: Taahhütname, araştırmacıların özgeçmişi, bütçe ya da destek bilgisi gibi kuruma özgü belgeler.
Formun son hâlini gönder
Kurul, katılımcıların göreceği formu görmek ister. Onaydan sonra soru eklemek, ölçek değiştirmek ya da örneklemi genişletmek çoğu kurumda değişiklik başvurusu gerektirir. Bu yüzden başvurudan önce formu danışmanınla son hâline getir.
Başvuru adım adım
- Kurumunun etik kurul sayfasından güncel yönergeyi, başvuru formunu ve onam şablonunu indir.
- Araştırma önerisini danışmanınla birlikte son hâline getir.
- Anket formunu tamamla: onam, kişisel bilgi formu, ölçekler, varsa açık uçlu sorular.
- Ölçek izinlerini ve gerekiyorsa kurum izinlerini topla.
- Bilgilendirilmiş onam metnini ve KVKK aydınlatmasını hazırla.
- Dosyayı kurumun istediği yoldan gönder.
- Düzeltme istenirse yanıtla; yapılan değişiklikleri açıkça listele.
- Onay belgesini sakla. Kurulun adını, karar tarihini ve sayısını yöntem bölümünde belirt.
Bilgilendirilmiş onam metninin öğeleri
Bilgilendirilmiş onam, katılımcının ne yapacağını, neyi göze aldığını ve haklarını bilerek karar vermesini sağlar. Kurumların şablonları farklı olsa da şu öğeler çoğunda yer alır:
- Araştırmacının kimliği: Adın, bölümün, danışmanının adı ve çalışmanın tez mi ödev mi olduğu.
- Amaç: Teknik terim kullanmadan, bir iki cümleyle.
- Katılımın içeriği ve süresi: Kaç soru, yaklaşık kaç dakika, hangi konular. Hassas konular varsa önceden belirtilir.
- Gönüllülük: Katılımın gönüllü olduğu, istenmeyen soruların atlanabileceği (formun izin verdiği ölçüde) ve çalışmanın istenen anda bırakılabileceği.
- Olumsuz sonuç olmadığı: Katılmamanın ya da bırakmanın hiçbir kayba yol açmayacağı. Kendi öğrencilerinden ya da çalışanlarından veri topluyorsan bu madde özellikle önemlidir; not ya da performans değerlendirmesiyle bağlantı olmadığını açıkça yaz.
- Riskler ve olası rahatsızlık: Anketlerde risk çoğunlukla düşüktür, ama bazı sorular rahatsızlık verebilir. Ruh sağlığı gibi konularda destek alınabilecek bir kaynak eklemek iyi bir uygulamadır.
- Yararlar: Doğrudan bir yarar yoksa bunu dürüstçe yaz; çalışmanın bilimsel katkısını belirt.
- Gizlilik ve anonimlik: Kimlik bilgisi alınıp alınmadığı, yanıtların kimlerle paylaşılacağı, sonuçların yalnız toplu olarak raporlanacağı.
- Saklama ve imha: Verilerin nerede, ne kadar süre saklanacağı ve sonra ne olacağı.
- İletişim: Araştırmacının ve danışmanın iletişim bilgisi; kurum istiyorsa etik kurulun iletişim bilgisi.
- Yaş beyanı: Katılımcının 18 yaşını doldurduğunu beyan etmesi (18 yaş altı için aşağıya bak).
- Onay ifadesi: "Yukarıdaki bilgileri okudum, anladım ve araştırmaya gönüllü olarak katılmayı kabul ediyorum." gibi.
Örnek onam metni taslağı
Aşağıdaki taslak yalnız bir başlangıç noktasıdır; kurumunun şablonu varsa onu kullan.
"Bu çalışma, ... Üniversitesi ... Bölümü öğrencisi ... tarafından, ... danışmanlığında yürütülen bir yüksek lisans tezi kapsamında yapılmaktadır. Çalışmanın amacı, üniversite öğrencilerinin ... ile ... arasındaki ilişkiyi incelemektir. Anketi yanıtlamanız yaklaşık 12 dakika sürecektir. Katılım tamamen gönüllüdür; istediğiniz anda formu kapatarak çalışmadan ayrılabilirsiniz ve bunun sizin için hiçbir olumsuz sonucu olmayacaktır. Sizden ad, e-posta ya da öğrenci numarası istenmemektedir. Yanıtlar yalnız bilimsel amaçla kullanılacak ve toplu olarak raporlanacaktır. Sorularınız için ... adresinden araştırmacıya ulaşabilirsiniz."
Çevrim içi ankette onam
Çevrim içi anketlerde onam metni genellikle formun ilk sayfasında yer alır ve katılımcı bir onay kutusunu işaretleyerek devam eder. Birçok kurul çevrim içi çalışmalarda ıslak imza yerine bu yöntemi kabul eder; yine de kendi kurulunun beklentisini öğren. Metin telefonda okunacağı için kısa paragraflar kullan; uzun hukuki bölümleri ayrı bir bağlantıda göstermek okunurluğu artırır.
Onam, aydınlatma ve açık rıza aynı şey değildir
- Bilgilendirilmiş onam bir araştırma etiği kavramıdır: katılımcının araştırmaya bilerek ve gönüllü katılması.
- Aydınlatma, 6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu'nun (KVKK) 10. maddesinden doğan bir bilgilendirme yükümlülüğüdür: veri sorumlusu, işleme amacı, aktarım, toplama yöntemi, hukuki sebep ve ilgili kişinin hakları.
- Açık rıza, belirli bir konuya ilişkin, bilgilendirilmeye dayanan ve özgür iradeyle açıklanan rızadır ve kanundaki hukuki sebeplerden biridir.
Uygulamada aydınlatma ile açık rızanın ayrı metinlerle ve ayrı onaylarla alınması yaygındır. Aydınlatma metninin ayrıntıları için KVKK onam rehberine bak.
Anonim anketler ve KVKK
Kanun, anonim hâle getirilerek araştırma, planlama ve istatistik amacıyla işlenen veriler için bazı istisnalar öngörür (m.28). Ancak bir anketin gerçekten anonim olup olmadığı dikkat ister: küçük bir gruptan toplanan yaş, bölüm ve cinsiyet bilgilerinin birleşimi kişiyi tanınır kılabilir. İstisnanın senin çalışmana uyup uymadığını kurumunla değerlendir; katılımcıyı bilgilendirmek her durumda iyi bir uygulamadır.
Özel nitelikli veriler
Sağlık, din, mezhep, siyasi düşünce, etnik köken gibi veriler özel nitelikli kişisel veridir ve daha sıkı koşullara tabidir. Araştırma sorun için gerçekten gerekmiyorsa bu verileri sorma. Gerekiyorsa etik kurul başvurusunda neden gerektiğini gerekçelendir.
Verinin nerede durduğunu bil
Çevrim içi bir anket hizmeti kullandığında yanıtlar o hizmetin sunucularında saklanır. Kurul, verinin nerede tutulduğunu, kimlerin erişebildiğini ve çalışma bitince nasıl silineceğini sorabilir. Kullandığın hizmetin bu konulardaki açıklamalarını oku ve aydınlatma metnine yansıt.
Kırılgan gruplar ve 18 yaş altı
18 yaş altı katılımcılarla çalışıyorsan genellikle veli onamı ve çocuğun kendi rızası birlikte alınır. Okullarda veri toplamak için Millî Eğitim Bakanlığının araştırma uygulama izni gerekir; bu süreç ayrıca zaman alır. Hastalar, bakımevinde yaşayanlar ya da araştırmacıya bağımlı ilişki içinde olanlar (ör. kendi öğrencilerin) gibi gruplarda kurullar ek güvence isteyebilir.
Sık yapılan hatalar
- Etik kurul onayı gelmeden anket bağlantısını paylaşmak.
- Onaydan sonra forma soru ekleyip değişiklik başvurusu yapmamak.
- Onam metnine teknik ve uzun bir dil kullanmak.
- "Anonim" deyip ad, telefon ya da öğrenci numarası istemek.
- Kendi öğrencilerinden veri toplarken gönüllülüğü güvenceye almamak.
- Etik kurul karar bilgisini yöntem bölümüne yazmamak.
anketformu.tr'de onam
Formuna onam ve aydınlatma metnini ekleyebilirsin. Yeni anketlerde aydınlatma metni ve açık rıza metni ayrı bölümler olarak gösterilir ve katılımcıdan iki ayrı onay alınır; katılımcı onay vermeden yanıt gönderemez ve onam bilgisi yanıtla birlikte kaydedilir. Forma eklenen onam metni bir taslaktır; kendi çalışmana, kurumuna ve etik kurulunun şablonuna göre düzenlemen gerekir. Paragraf paragraf açıklanmış bir örnek onam formu örneğinde var. Formu etik kurul onayı gelmeden yayınlama ve yayınladığın formun başvuruya eklediğin son hâlle aynı olduğundan emin ol. Yanıt toplama ayrıntıları için yanıt toplama sayfasına bakabilirsin.