Tezlerde ölçeklerin yanında neredeyse her zaman bir "Kişisel Bilgi Formu" ya da "Demografik Bilgi Formu" bulunur. Çoğu öğrenci bu bölümü başka tezlerden kopyalayıp hızla geçer; oysa jüri, yöntem bölümünde örneklemi bu formdan gelen sayılarla tanır ve bulgulardaki grup karşılaştırmaları büyük ölçüde bu sorulara dayanır. Bu yazı, tez anketinin bütününü değil yalnız bu bölümü ele alır: hangi soruların sorulacağına nasıl karar verilir, seçenekler nasıl yazılır, form nereye konur ve analizde sorun çıkarmayan bir form nasıl kurulur. Anketin genel akışı için tez için anket hazırlama rehberine bakabilirsin.
Demografik bilgi formu ne işe yarar?
Kişisel bilgi formunun üç görevi vardır:
- Örneklemi tanımlamak: Yöntem bölümündeki "katılımcıların %62'si kadın, yaş ortalaması 29,4" gibi cümleler bu formdan gelir. Okuyucu, bulguların kimler için geçerli olabileceğini buradan değerlendirir.
- Hipotezlerdeki grupları oluşturmak: "Tükenmişlik düzeyi kıdeme göre farklılaşır mı?" gibi bir alt problem varsa kıdem sorusu artık betimsel bir bilgi değil, analizin bağımsız değişkenidir.
- Olası karıştırıcı değişkenleri kontrol etmek: Regresyon modelinde yaşı ya da çalışma süresini kontrol değişkeni olarak almak istiyorsan bu bilgiyi baştan toplaman gerekir.
Bu üç görevin dışında kalan bir soru, büyük olasılıkla forma girmemelidir.
Hangi sorular sorulur? Araştırma sorusundan geriye doğru düşün
En sağlam yöntem, alt problemleri ve hipotezleri yan yana yazıp her biri için gereken değişkeni işaretlemektir. Sonra örneklemi tanımlamak için zorunlu olanları eklersin. Listede hiçbir alt probleme ya da tanımlamaya bağlanmayan soru kalıyorsa onu çıkar. Etik kurullar da genellikle "bu bilgiyi neden topluyorsunuz?" diye sorar; KVKK'daki "amaçla bağlantılı, sınırlı ve ölçülü olma" ilkesi de gereğinden fazla kişisel veri toplanmamasını ister.
Örnek olarak "Öğretmenlerin dijital okuryazarlık düzeyleri ile mesleki doyumları arasındaki ilişki" başlıklı bir yüksek lisans tezini düşünelim. Alt problemlerden biri doyumun okul kademesine ve kıdeme göre farklılaşıp farklılaşmadığıysa formda şunlar yer alır:
| Soru | Neden gerekli? | Analizdeki rolü |
|---|---|---|
| Yaşınız | Örneklemi tanımlama | Ortalama, standart sapma |
| Cinsiyetiniz | Örneklemi tanımlama, olası alt problem | İki grup karşılaştırması |
| Görev yaptığınız okul kademesi | Alt problem | Grup değişkeni (ANOVA) |
| Meslekte çalışma süreniz (yıl) | Alt problem | Sayısal ya da gruplanmış değişken |
| Hizmet içi dijital eğitim aldınız mı? | Kuramsal olarak ilişkili | İki grup karşılaştırması |
Bu tezde medeni durum, gelir ya da doğum yeri sorusu için bir gerekçe yoksa bu sorular forma alınmaz. Aynı form başka bir konuda, örneğin aile içi iletişim üzerine bir çalışmada, medeni durumu zorunlu olarak içerebilir. Bu yüzden "standart demografik form" diye bir şey yoktur; her tezin formu kendi araştırma sorusundan çıkar.
Sık kullanılan sorular ve dikkat noktaları
- Yaş: Mümkünse açık sayı olarak sor. Sayı olarak toplanan yaş daha sonra gruplara ayrılabilir, ama "18–25" gibi aralıklarla toplanan yaştan gerçek ortalama ve standart sapma hesaplanamaz; aralık orta noktalarıyla yapılan hesap yalnız kaba bir tahmindir. Kabul edilebilir bir alt ve üst sınır koyarsan doğum yılını ya da yazım hatasını yaş diye giren katılımcı ortalamayı bozmaz.
- Cinsiyet: Seçenekleri araştırmanın amacına ve etik kurulunun beklentisine göre belirle. "Belirtmek istemiyorum" seçeneği katılımcıyı zorlamadan yanıt almayı sağlar.
- Öğrenim durumu: Kategoriler birbirini dışlamalı ve eksiksiz olmalı. "Lise" ile "Lise ve dengi" aynı formda yan yana durmamalı.
- Gelir: Tutar aralıkları enflasyon döneminde çabuk eskir ve çok sayıda boş yanıt toplar. "Gelirim giderimden az / denk / fazla" gibi algılanan gelir sorusu çoğu zaman daha işlevseldir; tutar gerekiyorsa aralıkları veri toplama tarihindeki koşullara göre güncelle.
- Kurum, bölüm, branş: Açık uçlu sorarsan aynı bölüm "PDR", "Rehberlik" ve "Psikolojik Danışmanlık" diye üç farklı biçimde gelir. Kategorileri biliyorsan seçenekli sor, gerekirse "Diğer" ekle.
Seçenekleri analizi düşünerek yaz
Demografik sorunun seçenekleri, bulgular bölümündeki tablonun satırlarıdır. Üç kuralı akılda tutmak işini kolaylaştırır:
- Birbirini dışlayan aralıklar kullan. "1–5 yıl" ve "5–10 yıl" seçeneklerinde 5 yıllık bir öğretmen iki seçeneğe birden uyar. Doğrusu "0–5", "6–10", "11 ve üzeri" gibi sınırları çakışmayan aralıklardır.
- Küçük grupları önceden düşün. 150 kişilik bir örneklemde doktora mezunu yalnız 4 kişi çıkarsa bu grup tek başına anlamlı bir karşılaştırma vermez. Analizde "Lisansüstü" başlığıyla birleştirmen gerekebilir; bunu yöntem bölümünde açıkça yazman yeterlidir. Ki-kare testinde de küçük hücreler sorun çıkarır: yaygın bir ölçüte (Cochran) göre beklenen frekansı 5'in altında kalan hücreler tüm hücrelerin %20'sini geçmemeli ve hiçbir hücrenin beklenen frekansı 1'in altında olmamalıdır. 2×2 tablolarda bu koşul sağlanmıyorsa Fisher kesin testi bir seçenektir.
- Grup değişkenini tek seçimli sor. Bir katılımcı birden çok seçenek işaretleyebiliyorsa o soru bağımsız gruplar oluşturmaz; t testi ya da ANOVA'da grup değişkeni olarak kullanılamaz.
Seçeneklerin dili için genel ilkeler iyi anket sorusu yazma rehberinde, soru tiplerinin farkı ise anket soru tipleri yazısında anlatılıyor.
Örnek kişisel bilgi formu
Aşağıdaki form yukarıdaki öğretmen örneği için yazılmış özgün bir örnektir; kendi tezine birebir kopyalamak yerine kendi alt problemlerine göre uyarla.
- Yaşınız: (sayı olarak yazınız)
- Cinsiyetiniz: Kadın / Erkek / Belirtmek istemiyorum
- Görev yaptığınız okul kademesi: Okul öncesi / İlkokul / Ortaokul / Lise
- Meslekte çalışma süreniz: (yıl olarak yazınız)
- Son iki yılda dijital araçların öğretimde kullanımıyla ilgili bir hizmet içi eğitime katıldınız mı? Evet / Hayır
- Okulunuzda derslerde kullanabileceğiniz etkileşimli tahta ya da benzeri bir araç var mı? Evet / Hayır / Emin değilim
Formun başında kısa bir açıklama bulunur: "Bu bölümdeki bilgiler yalnızca araştırmaya katılanların genel özelliklerini tanımlamak için kullanılacak ve toplu hâlde değerlendirilecektir." Bu cümle, katılımcıya bilgilerin neden istendiğini söyler.
Form anketin neresinde olmalı?
Tezlerde kişisel bilgi formu sık sık ölçeklerden önce yer alır; kısa ve zararsız birkaç sorudan oluşuyorsa bunun büyük bir sakıncası yoktur. Ancak gelir ya da sağlık durumu gibi hassas sorular varsa ya da form uzunsa bunları ölçeklerden sonraya almak, katılımcının ankete başlamadan vazgeçme olasılığını azaltır; online anketlerde yaygın öneri de bu yöndedir. Bir uygunluk koşulu varsa (ör. yalnız en az bir yıllık öğretmenler) bu soruyu onamdan hemen sonra, soruların en başına eleme sorusu olarak koy; koşulu sağlamayanlara asıl soruları göstermeyen bir koşul kur ve bu yanıtları analizden önce ayır. Bunun için koşullu soru ve atlama mantığı yazısına bakabilirsin.
Hangi sıralamayı seçersen seç, bilgilendirilmiş onam her şeyin önünde gelir. Onam ve aydınlatma metninin içeriği için etik kurul başvurusu ve bilgilendirilmiş onam rehberine bak.
Kimliği belirlenebilirlik ve KVKK
Tek tek zararsız görünen bilgiler birleştiğinde kişiyi tanımlayabilir. Bir ilçedeki tek kadın fizik öğretmeninin yaşı, branşı ve kıdemi, ad sormadan o kişiyi işaret eder. Bu nedenle:
- Ad, telefon, e-posta, okul adı gibi doğrudan tanımlayıcı bilgileri araştırmanın gerektirmediği sürece sorma.
- Küçük kurumlarda çalışıyorsan kurum, branş ve kıdemi aynı anda ayrıntılı sormaktan kaçın; gerekirse daha geniş kategoriler kullan.
- Bulguları raporlarken çok küçük grupları tek başına gösterme, birleştir.
- Sağlık, din, etnik köken gibi bilgiler KVKK'nın 6. maddesinde özel nitelikli kişisel veri sayılır. Bunları yalnız araştırma sorusu gerçekten gerektiriyorsa sor ve onam metninde açıkça belirt.
KVKK kapsamında aydınlatma yükümlülüğü ve açık rıza konularındaki genel çerçeve ölçek izni, etik ve KVKK rehberinde özetlendi. Bu yazı hukuki tavsiye değildir; kesin gereklilikler için üniversitenin etik kurul yönergesine ve kurumunun KVKK birimine başvurmalısın.
Bulgular bölümünde demografik tablo
Demografik bilgiler genellikle bulguların ilk tablosunda raporlanır. Kategorik değişkenler için frekans (n) ve yüzde, sayısal değişkenler için ortalama ve standart sapma verilir. Bir örnek:
| Değişken | Kategori | n | % |
|---|---|---|---|
| Okul kademesi | İlkokul | 56 | 35,0 |
| Okul kademesi | Ortaokul | 64 | 40,0 |
| Okul kademesi | Lise | 40 | 25,0 |
| Hizmet içi eğitim | Evet | 71 | 44,4 |
| Hizmet içi eğitim | Hayır | 89 | 55,6 |
Tablonun altına yaş ve kıdem için ortalama ve standart sapma eklenir. Yüzdeler genellikle soruyu yanıtlayan kişi sayısı üzerinden (geçerli yüzde) verilir; eksik yanıt varsa bunu ve yüzdelerin hangi tabana göre hesaplandığını tabloda ya da notunda belirt. Tablo düzeni için bölümünün ve hedef derginin yazım kılavuzu önceliklidir. Raporlamanın diğer adımları için anket sonuçlarını analiz ve raporlama rehberine bakabilirsin.
Sık yapılan hatalar
- Hiçbir hipoteze bağlanmayan soruları "nasılsa sorulur" diye eklemek.
- Yaşı aralıklarla toplayıp sonra ortalama raporlamaya çalışmak.
- Çakışan aralıklar ya da eksik kategori kullanmak.
- Grup karşılaştırması yapılacak soruyu çok seçimli bırakmak.
- Küçük örneklemde kurum, branş ve kıdemi aynı anda ayrıntılı sormak.
anketformu.tr'de kişisel bilgi formu
Anket düzenleyicisinde Kişisel bilgi formu ekle penceresi, yaş, cinsiyet, öğrenim durumu, bölüm, sınıf düzeyi, çalışma durumu, mesleki kıdem, medeni durum, algılanan gelir ve yaşanılan yer sorularından istediklerini seçmeni sağlar; seçtiklerin ayrı bir "Kişisel Bilgiler" bölümü olarak anketin başına ya da sonuna eklenir ve her soruyu sonradan düzenleyebilir ya da silebilirsin. Yaş ve kıdem sayısal alan olarak alt-üst sınırla gelir; cinsiyet, medeni durum ve gelir sorularında "Belirtmek istemiyorum" seçeneği bulunur. Sekiz ya da daha fazla sorudan oluşan bir ankette ilk üç sorunun üçü de demografikse ya da ilk üç soru arasında gelir sorusu varsa kalite denetimi bunu bir öneriyle işaretler. Onam oluşturucu, araştırmacı, kurum, amaç, süre ve etik kurul bilgilerinden aydınlatma ve açık rıza metnini kurar; katılımcı bu metinleri onaylamadan sorulara geçemez. Veri toplandıktan sonra panelde tek seçimli bir demografik soruyu grup değişkeni yaparak iki grubu Welch t testi ya da Mann-Whitney U ile, üç ve daha fazla grubu Welch ANOVA ile karşılaştırabilirsin; sonuç değişkeni doğrusal ölçek ya da sayısal kısa yanıt sorusu olmalıdır. SPSS için kodlu CSV ya da Excel dosyasının yanında, seçenekleri değer etiketi olarak tanımlayan bir SPSS sözdizimi (.sps) dosyası da indirebilirsin. Formun hangi sorulara gerçekten ihtiyaç duyduğunu tartışmak istersen araştırma sorununu Mürekkep'e anlatabilirsin; son karar ve gerekçe her zaman senin ve danışmanınındır.