Bir anketteki her soru herkese uygun değildir. Ürünü hiç kullanmamış birine ürünün özelliklerini sormak, hem katılımcının zamanını boşa harcar hem de veriyi anlamsız yanıtlarla doldurur. Koşullu soru, bir sorunun yalnız önceki bir soruya belirli bir yanıt veren kişilere gösterilmesidir. Bu yaklaşım "atlama mantığı", "dallanma" ya da "koşullu gösterim" adlarıyla da bilinir.
Neden koşullu soru kullanmalı?
- Anket kısalır: Her katılımcı yalnız kendisiyle ilgili soruları görür.
- Veri temizlenir: İlgisiz kişilerden gelen tahmine dayalı yanıtlar azalır.
- Deneyim kişiselleşir: Katılımcı, anketin kendisini dinlediğini hisseder.
- Varsayımlı sorular önlenir: "Uygulamamızı ne için kullanıyorsunuz?" sorusu yalnız uygulamayı kullananlara gider. Bkz. iyi anket sorusu rehberi.
Örnek akışlar
Ürün kullanımı
- "Mobil uygulamamızı kullanıyor musunuz?" (Evet / Hayır)
- Yalnız "Evet" diyenlere: "Uygulamayı ne sıklıkla kullanıyorsunuz?"
- Yalnız "Hayır" diyenlere: "Uygulamayı kullanmamanızın ana nedeni nedir?"
Çalışan öğrenciler
- "Öğreniminizle birlikte bir işte çalışıyor musunuz?" (Evet, tam zamanlı / Evet, yarı zamanlı / Hayır)
- Yalnız çalışanlara: "Haftada ortalama kaç saat çalışıyorsunuz?"
- Yalnız çalışanlara: "Çalışmak derslerinize ne ölçüde engel oluyor?" (1–5)
Eleme sorusu
Belirli bir kitleyle çalışıyorsan baştaki bir soruyla uygun olmayan katılımcıları ayırabilirsin: "Son altı ay içinde online alışveriş yaptınız mı?" Hayır diyenlere ilgili soruları göstermemek, analizde kimin hangi soruyu gördüğünü netleştirir.
Yüz yüze ve uzaktan eğitim
"Bu dönem dersleri hangi biçimde aldınız?" sorusuna göre yüz yüze katılanlara derslik ve ulaşım, uzaktan katılanlara bağlantı ve platform soruları gösterilir.
Koşullu soru tasarlarken dikkat edilecekler
- Önce akışı çiz: Hangi yanıtın hangi soruya yol açtığını basit bir şemayla kâğıda dök. Karmaşık dallanmalar hata riskini artırır.
- Koşulu net bir soruya bağla: Çoktan seçmeli ya da evet/hayır gibi kesin yanıtlı sorular koşul için en uygunudur.
- Tüm yolları test et: Yayınlamadan önce her yanıt kombinasyonuyla formu doldur. Hiçbir katılımcının "boş" bir yola düşmediğinden emin ol.
- Zorunlu soruları dikkatli kullan: Gizlenen bir soru zorunluysa ve sistem bunu doğru ele almıyorsa katılımcı takılabilir; testte kontrol et.
- Sadelik kazanır: Çok katmanlı dallanma yerine birkaç basit koşul çoğu zaman yeterlidir.
Sık yapılan hatalar
Koşulu sonradan değiştirmek
Anket yayındayken koşula bağlı bir sorunun seçeneklerini değiştirmek, akışı sessizce bozabilir. Örneğin "Evet / Hayır" sorusunu "Evet / Bazen / Hayır" yaptığında "Bazen" diyenler hiçbir takip sorusunu görmeyebilir. Yayından sonra koşullu sorulara dokunduysan tüm yolları yeniden test et.
Koşula bağlı soruyu koşuldan önce koymak
Bir soru, kendisini tetikleyen sorudan sonra gelmelidir. Sıralamayı değiştirirken bu bağı koparmak kolaydır. Formun sırasını her düzenlediğinde koşulların hâlâ anlamlı olup olmadığına bak.
Dalları dengesiz uzatmak
Bir gruba iki soru, diğerine yirmi soru gösteren bir akış, ikinci grubun anketi yarıda bırakma olasılığını artırır. Bir dal çok uzuyorsa o dalı ayrı bir ankete taşımayı düşün.
Ana bulguyu küçük bir alt gruptan çıkarmak
Koşullu bir soruyu yalnız 15 kişi gördüyse, o sorudaki yüzdeler çok oynaktır. "Kullanıcıların %60'ı" demeden önce bu yüzdenin kaç kişiye dayandığını kendine sor ve raporda belirt.
Uygulamalı örnek: kütüphane kullanım anketi
Bir üniversite kütüphanesi, hem kütüphaneyi kullanan hem kullanmayan öğrencilere ulaşmak istiyor. Koşullu sorularla akış şöyle kurulabilir:
- "Bu dönem kütüphaneye en az bir kez geldiniz mi?" (Evet / Hayır)
- "Evet" diyenlere: "Kütüphaneyi en çok hangi amaçla kullanıyorsunuz?" (Onay kutusu: ders çalışma, kaynak ödünç alma, grup çalışması, bilgisayar kullanımı, diğer)
- Yalnız "grup çalışması"nı işaretleyenlere: "Grup çalışma odalarını ne kadar kolay ayırtabiliyorsunuz?" (1–5)
- "Hayır" diyenlere: "Kütüphaneye gelmemenizin ana nedeni nedir?" (Çoktan seçmeli: çalışma saatleri, ulaşım, ihtiyacım yok, kalabalık, diğer)
- Herkese: "Kütüphane hizmetleriyle ilgili eklemek istediğiniz bir şey var mı?" (Açık uçlu)
Bu akışta kullanmayan bir öğrenci üç soru görür, grup çalışması yapan bir kullanıcı ise dört. Kimse kendisini ilgilendirmeyen bir soruyla karşılaşmaz ve son açık uçlu soru sayesinde her öğrenci, hangi daldan gelirse gelsin, aklındakini yazabilir. Raporda ise 3. sorunun tabanı "grup çalışması yapan kullanıcılar", 4. sorunun tabanı "bu dönem kütüphaneye gelmeyen öğrenciler" olarak yazılır.
Yayın öncesi kontrol listesi
- Akış şeması çizildi ve her dal tek tek doldurularak denendi mi?
- Koşul olarak kullanılan her sorunun tüm seçenekleri bir yola bağlı mı?
- Gizlenebilen sorular zorunluysa akış takılmadan ilerliyor mu?
- Dallar arasında uzunluk farkı makul mü?
- Analiz planında her koşullu sorunun tabanı belli mi?
Analizde koşullu sorular
Koşullu sorularda boş hücreler "yanıt vermedi" değil, "soru gösterilmedi" anlamına gelebilir. Analizde:
- Her koşullu soru için taban (soruyu gören kişi sayısı) ayrı raporlanmalıdır. Örneğin "Uygulamayı kullananların (n = 142) %38'i her gün kullanıyor."
- Yüzdeleri tüm örnekleme göre değil, soruyu görenlere göre hesapla.
- Dışa aktarılan veride bu ayrımı açıklayan bir not tut.
Koşullu soru ile ayrı anket arasında seçim
Gruplar arasındaki farklar çok büyükse (ör. öğrenciler ve öğretmenler için tamamen farklı sorular) iki ayrı anket daha anlaşılır olabilir. Ortak bir çekirdek ve gruba özgü birkaç soru varsa koşullu sorular daha verimlidir.
anketformu.tr'de koşullu soru
Editörde bir soruyu, önceki bir soruya belirli bir yanıt verenlere gösterilecek şekilde ayarlayabilirsin. Yapay zekâyla kurulan taslaklarda da bu ayarı istediğin soruya ekleyebilirsin. Yayınlamadan önce formu kendi telefonunda farklı yanıtlarla doldurarak akışı test etmeni öneririz.