Bir tezde anket "soruları" ile ölçek "maddeleri" aynı şey değildir. Soru, bir bilgiyi ister: yaş, bölüm, haftalık çalışma saati. Madde ise görünmeyen bir kavramı (akademik öz-yeterlik, iş doyumu, algılanan sosyal destek) ölçmek için yazılmış bir ifadedir; tek başına değil, aynı kavramı ölçen diğer maddelerle birlikte puanlanır. Genel soru yazımındaki yönlendirici, varsayımlı ve belirsiz soruları iyi anket sorusu yazma rehberinde ele almıştık. Bu yazı, bir kavram için kendi maddelerini yazan öğrencinin düştüğü ve çoğu analiz aşamasına kadar fark edilmeyen on iki hataya odaklanır. Her hatada bozuk bir madde, nedeni ve düzeltilmiş hâli var; örnek maddelerin tamamı bu yazı için yazıldı, yayımlanmış bir ölçekten alınmadı.
Başlamadan bir uyarı: Kavramın için geçerlik ve güvenirliği gösterilmiş bir ölçek zaten varsa, izin alıp onu kullanmak çoğu tezde daha güvenli yoldur. Kendi maddelerini yazmak, ayrı bir ölçek geliştirme çalışması demektir ve danışmanının bu kararı onaylaması gerekir.
1. Kavramı tanımlamadan madde yazmak
Bozuk yaklaşım: "Akademik motivasyon" için oturup aklına gelen on beş ifadeyi yazmak.
Neden sorun: Tanım yoksa hangi maddenin kavrama ait olduğunu, hangisinin komşu bir kavrama (ilgi, kaygı, çalışma alışkanlığı) kaydığını söyleyecek bir ölçüt de yoktur. Faktör analizinde maddeler beklenmedik gruplara dağılır ve neden olduğunu açıklayamazsın.
Düzeltme: Önce kavramın işlemsel tanımını tek paragrafta yaz; varsa alt boyutlarını sırala. Sonra her maddenin yanına hangi boyutu ölçtüğünü not et. Tanıma dayandıramadığın maddeyi havuzdan çıkar. Bu tablo yöntem bölümünde kapsam geçerliğini anlatırken de işine yarar.
2. Tutum yerine olgu cümlesi yazmak
Bozuk madde: "Üniversitelerde uzaktan eğitim son yıllarda yaygınlaştı."
Neden sorun: Bu bir gözlem, bir tutum değil. Hemen herkes katılır; madde ayırt etmez. Ölçek maddesi, katılımcıların farklı düşünebileceği bir yargı ya da kendilik ifadesi taşımalıdır.
Düzeltme: "Uzaktan işlenen derslerde konuyu yüz yüze derslerdeki kadar iyi öğreniyorum."
3. Herkesin aynı yanıtı vereceği uç ifadeler
Bozuk madde: "Sınavlardan önce her zaman çok kaygılanırım." ya da "Hiçbir zaman ders çalışmayı ertelemem."
Neden sorun: "Her zaman", "hiçbir zaman", "mutlaka", "asla" gibi mutlak sözcükler yanıtları ölçeğin bir ucuna yığar. Varyans düşer; varyansı kısıtlı maddenin madde-toplam korelasyonu ve faktör yükü de genellikle düşük çıkar. Madde, kavramla ilgisiz olduğu için değil, yanıtların neredeyse tamamı aynı uçta toplandığı için ölçekten düşer.
Düzeltme: Yoğunluğu orta düzeye çek: "Sınavlardan önce kaygılanırım." / "Ders çalışmayı ertelediğim olur." Yoğunluğu ölçmeyi yanıt seçeneklerine bırak.
4. Yanıt formatıyla uyuşmayan madde
Bozuk madde: "Haftada kaç gün kütüphaneye gidersiniz?" (Hiç katılmıyorum – Tamamen katılıyorum)
Neden sorun: Bir soruya "katılmak" mümkün değildir. Benzer biçimde sıklık bildiren bir ifadeyi ("Haftada üç kez spor yaparım") katılma ölçeğiyle sormak, katılımcıyı "iki kez yapıyorum, kısmen katılıyorum mu?" diye düşündürür.
Düzeltme: Önce yanıt boyutuna karar ver: katılma, sıklık, önem, memnuniyet. Sonra maddeyi o boyuta göre kur. Katılma ölçeğiyle: "Kütüphaneyi düzenli olarak kullanırım." Sıklık ölçeğiyle: "Kütüphaneye giderim." (Hiçbir zaman – Her zaman). Etiket setleri için Likert rehberine bakabilirsin.
5. İki kavramı tek maddeye sığdırmak
Bozuk madde: "Danışmanım ulaşılabilir ve geri bildirimleri yararlı."
Neden sorun: Soru yazımındaki çift namlulu hatanın ölçek biçimidir, ama ölçekte sonucu daha görünürdür: Madde iki alt boyuta (erişilebilirlik ve geri bildirim niteliği) birden yüklenir, faktör analizinde çapraz yük verir ve hangi boyutta bırakılacağına karar verilemez.
Düzeltme: "Danışmanıma ihtiyaç duyduğumda ulaşabilirim." ve "Danışmanımın geri bildirimleri çalışmamı ilerletir." olarak iki ayrı madde. Pratik ipucu: Maddede "ve", "ile", "hem ... hem" varsa böl.
6. Neden-sonuç ya da koşul içeren madde
Bozuk madde: "Derslere düzenli katılmadığım için notlarım düşük."
Neden sorun: Madde iki iddia taşıyor: derslere düzenli katılmıyorum ve notlarım düşük; bir de aralarında nedensellik kuruyor. Derslere katılıp notu düşük olan biri bu maddeye ne der? Koşul cümleleri de aynı sorunu yaratır: "Zamanım olsa daha çok okurdum" ifadesi zamanı olanlar için anlamsızdır.
Düzeltme: İki iddiayı iki ayrı değişkene ayır: Katılımı "Derslere düzenli katılırım." gibi bir maddeyle, notu ise ayrı bir soruyla (örneğin genel not ortalaması) ölç. İlişkiyi madde içinde değil, analizde iki değişken arasında sına; kesitsel anket verisinin tek başına nedensellik kanıtlamadığını da raporda belirt.
7. Ters maddeyi "değil" ekleyerek kurmak
Bozuk madde: "Grup çalışmalarında kendimi rahat hissetmiyorum." (olumlu eşi: "Grup çalışmalarında kendimi rahat hissederim.")
Neden sorun: Ters maddeler dikkatsiz yanıtlamayı yakalamak için yararlıdır; ancak olumlu maddenin sonuna olumsuzluk eki koymak iki sorun yaratır. Hızlı okuyan katılımcı "değil"i kaçırır ve maddeyi olumlu gibi yanıtlar. Üstelik "Katılmıyorum" ile "hissetmiyorum" üst üste gelince çift olumsuz oluşur. Bu tür maddeler faktör analizinde sık sık, içerikten değil yalnız ifade yönünden kaynaklanan ayrı bir "olumsuz maddeler" faktörü oluşturur.
Düzeltme: Olumsuzluğu ekle değil, anlamla kur: "Grup çalışmalarında gergin olurum." Ters maddeyi analizden önce çevirmeyi de unutma; bunu Cronbach alfa yorumlama rehberinde anlattık.
8. Aynı maddeyi kelime değiştirip tekrarlamak
Bozuk madde çifti: "Derslerimde başarılı olacağıma inanıyorum." ve "Derslerimde başarılı olacağımdan eminim."
Neden sorun: İki madde neredeyse aynı şeyi sorduğu için yanıtları yüksek korelasyon verir ve Cronbach alfa yükselir. Ama bu güvenilirlik artışı yapaydır: Ölçek kavramın yalnız bir köşesini tekrar tekrar ölçer, genişliğini kaybeder. Alfanın 0,95'in üzerine çıkması, maddeler arasında fazlalık olabileceğinin işaretidir; madde sayısı arttıkça alfanın kendiliğinden yükseldiğini de hesaba kat.
Düzeltme: Eşanlamlı maddelerden birini tut, diğerini kavramın başka bir yönüyle değiştir: "Zor bir konuyu çalışarak öğrenebileceğime inanıyorum." Madde havuzunu kavramın tanımındaki her yönü en az bir maddeyle kapsayacak biçimde kur.
9. Kuram dilini ve kavramın adını maddeye yazmak
Bozuk madde: "Öğrenme sürecimde üstbilişsel izleme stratejileri kullanırım." ya da "Akademik öz-yeterliğim yüksektir."
Neden sorun: Katılımcı "üstbilişsel izleme"nin ne olduğunu bilmek zorunda değildir; bilmiyorsa madde tahmini yanıtlanır. Kavramın adını doğrudan maddeye yazmak ise ölçmeyi katılımcıya devretmektir: Sen öz-yeterliği ölçmek için ölçek geliştiriyorsun, katılımcıdan kendi öz-yeterliğini derecelendirmesini istemiyorsun.
Düzeltme: Kavramı gözlenebilir bir davranışa ya da yaşantıya çevir: "Bir konuyu çalışırken ne kadar anladığımı ara ara kendime sorarım." / "Zorlandığım derslerde bile çalışırsam başarabileceğimi düşünürüm." Hedef kitlenin okuma düzeyini düşün; lise öğrencisiyle akademisyen için aynı cümle kurulmaz.
10. Katılımcının bilemeyeceği bir şeyi sormak
Bozuk madde: "Öğretmenlerim beni anlıyor." ya da "Ailem benim için fedakârlık yapıyor."
Neden sorun: Katılımcı başkasının zihnini bilemez; bildiği, kendi algısıdır. Algı ölçmek meşrudur ve pek çok ölçek bunu yapar; sorun, maddenin ve raporun bunu açıkça söylememesidir. Böyle yazılan madde öğretmenin gerçek tutumunu ölçüyormuş gibi okunur, oysa ölçülen öğrencinin algısıdır.
Düzeltme: Algıyı açıkça ifadeye koy: "Öğretmenlerimin beni anladığını hissederim." Raporlama aşamasında da kavramı "algılanan öğretmen desteği" gibi adlandır.
11. Zaman ve bağlam çerçevesini belirsiz bırakmak
Bozuk durum: Yönerge "Genel olarak kendinizi nasıl tanımlarsınız?" diyor, maddelerden biri "Bu hafta derslere isteksiz gittim."
Neden sorun: Kalıcı bir özelliği mi (trait), geçici bir durumu mu (state) ölçtüğün belirsizleşir. Katılımcıların bir kısmı son haftayı, bir kısmı tüm yılı düşünerek yanıtlar; aynı maddeye verilen puanlar karşılaştırılamaz hâle gelir.
Düzeltme: Yönergede çerçeveyi tek bir yerde belirle ("Aşağıdaki ifadeleri bu dönemki derslerinizi düşünerek yanıtlayın") ve tüm maddeleri o çerçeveye göre yaz. Madde içinde ayrıca zaman belirtmen gerekiyorsa her maddede aynı ifadeyi kullan.
12. Havuzu dar tutmak ve kimseye okutmadan sabitlemek
Bozuk yaklaşım: Üç alt boyut için toplam altı madde yazmak ve ilk taslağı doğrudan veri toplamada kullanmak.
Neden sorun: Analizde bazı maddeler mutlaka düşer; boyut başına iki madde ile başlarsan bir madde düşünce elinde tek madde kalır ve o boyut için güvenirlik hesaplanamaz. Masa başında kusursuz görünen bir madde, hedef kitleden biri okuyunca başka anlaşılabilir.
Düzeltme: Her boyut için nihai sayının en az bir buçuk, mümkünse iki katı madde yaz; eleme sonrası boyut başına en az üç dört madde kalsın. Havuzu önce alandan birkaç uzmana göster ve her maddeyi kavrama uygunluğu açısından puanlat; tezlerde kapsam geçerlik oranı ya da indeksi gibi özetler bu aşamada hesaplanır, eşik değerler uzman sayısına ve kullanılan yönteme göre değişir, bu yüzden yöntemi ve kaynağını açıkça yaz. Sonra hedef kitleden beş on kişiyle bilişsel görüşme yap: Maddeyi okusunlar, kendi sözleriyle ne anladıklarını anlatsınlar. Ardından pilot uygulama gelir.
Pilot verisi maddelerin hangisinin bozuk olduğunu söyler
Yukarıdaki hatalar pilot verisinde belirli izler bırakır. Tablo, nerede ne arayacağını özetler:
| Belirti | Olası hata | Nereye bakılır |
|---|---|---|
| Yanıtlar bir uçta yığılmış | 2, 3 | Madde ortalaması ve standart sapması, yanıt dağılımı |
| Düşük düzeltilmiş madde-toplam korelasyonu | 1, 3, 4, 9, 10 | Güvenirlik tablosu |
| Madde silinince alfa yükseliyor | 1, 4, 5, 7 | Silinirse alfa sütunu |
| Alfa çok yüksek (0,95 üstü) | 8 | Maddeler arası korelasyon matrisi |
| İki faktöre birden yüklenme | 5, 6 | Faktör yük matrisi |
| Ters maddeler ayrı faktörde | 7 | Faktör yük matrisi |
Düzeltilmiş madde-toplam korelasyonu için literatürde sık anılan uyarı sınırı 0,30 civarıdır; ancak bu bir kural değil, inceleme çağrısıdır. Değer düşük çıkan maddeyi atmadan önce metnine dön: Hata çoğu zaman cümlededir ve madde yeniden yazılarak kurtarılabilir. Ayrıntılı yorum için Cronbach alfa yorumlama, faktör analizi adımları için analiz ve raporlama rehberine bak.
Yayına almadan önce madde kontrol listesi
- Madde, kavramın tanımındaki hangi yöne denk geliyor? Yazamıyorsan çıkar.
- İfade bir yargı mı, yoksa herkesin kabul edeceği bir olgu mu?
- "Her zaman", "asla", "mutlaka" gibi mutlak sözcük var mı?
- Madde, seçtiğin yanıt boyutuyla (katılma, sıklık, önem) okunuyor mu?
- "ve", "ile", "için", "-sa/-se" var mı? Varsa iki iddia taşıyor olabilir.
- Ters maddeyi "değil" ekleyerek mi, anlamla mı kurdun?
- Havuzda aynı şeyi söyleyen iki madde var mı?
- Kavram adı ya da alan terimi maddenin içinde geçiyor mu?
- Katılımcı yalnız kendi deneyimi ve algısıyla yanıtlayabiliyor mu?
- Yönergedeki zaman çerçevesi ile madde uyumlu mu?
- Boyut başına yeterli madde var mı?
- Maddeyi hedef kitleden en az birkaç kişi okudu mu?
Yayımlanmış bir ölçek kullanıyorsan bu liste senin için büyük ölçüde geliştirici tarafından uygulanmıştır; sen maddeleri izinsiz ve gerekçesiz değiştirmemeli (her değişiklik geçerlik kanıtını zayıflatır), kullanım izni almalı ve başka dilden alıyorsan uyarlama adımlarını izlemelisin.
anketformu.tr'de madde yazımı
Kendi maddelerini editördeki Likert matris soru tipiyle kurarsın; her maddeyi bir alt boyuta atayıp ters madde olarak işaretleyebilirsin, bu iki bilgi katılımcıya görünmez. Kalite denetimi matris maddelerinde yönlendirici ifadeleri ve ankette birebir yinelenen maddeleri, matrisin yanıt etiketlerinde de olumlu-olumsuz basamak sayısı farklı olan dengesiz ölçeği uyarı olarak gösterir; tek seferde iki şeyi soran ve birden fazla olumsuzluk içeren ifadeleri ise yalnız soru başlıklarında yakalar. Bu yazıdaki hataların çoğunu (olgu cümlesi, mutlak sözcük, eşanlamlı madde, kuram dili) ancak sen, danışmanın ve maddeyi okuyan uzmanlar yakalar. Taslak sürecinde sesli ya da yazılı olarak Mürekkep'e danışabilirsin: Araştırma konunu, örneklemini ve değişkenlerini konuşur, sihirbazda bir sonraki adıma yönlendirir; yayımlanmış bir ölçeğin ne ölçtüğünü, nasıl seçileceğini ve izin gereğini anlatır ama madde metni vermez, örnek madde de yazmaz. Kullanacağın bir ölçek yoksa sihirbaz yapay zekâyla özgün bir soru taslağı kurar; maddeleri sen düzenler, bu yazıdaki listeyle denetler ve onaylarsın. İzin aldığın ölçeğin PDF'ini PDF'den anket özelliğiyle yükleyip maddeleri çıkarabilir ya da maddeleri yapıştırabilirsin. Onam metni anketin girişinde hazır gelir; demografik bilgi formunu blok olarak ekleyebilirsin. Pilot yanıtları geldikçe panelde alt boyut bazında Cronbach alfa, düzeltilmiş madde-toplam korelasyonu ve madde silinirse alfa değerlerini (ters işaretli maddeler hesapta çevrilerek), faktör analizini ve grup karşılaştırmalarını görürsün; ayrıntılar analiz özellikleri sayfasında. Veriyi CSV ve SPSS sözdizimi dosyasıyla dışa aktarıp ileri analizleri SPSS'te sürdürebilirsin.