Yabancı dilde geliştirilmiş bir ölçeği Türkçeye uyarlamak, maddeleri çevirmekten ibaret değildir. Amaç, ölçeğin yeni dilde ve kültürde de aynı yapıyı, benzer bir güvenilirlikle ölçtüğünü göstermektir. Bu yazı, tezlerde sık izlenen uyarlama adımlarını sırasıyla anlatır.
Uyarlama sürecinde en sık başvurulan kaynaklar arasında Uluslararası Test Komisyonunun (ITC) test çevirisi ve uyarlama yönergeleri ile Beaton ve arkadaşlarının (2000) kültürlerarası uyarlama kılavuzu bulunur. Adımların ayrıntısı alana ve kuruma göre değişebilir; danışmanının ve bölümünün beklentisi önceliklidir.
Önce tara: Türkçe uyarlaması zaten var mı?
Uyarlamaya başlamadan önce ölçeğin Türkçe uyarlamasının yapılıp yapılmadığını YÖK Ulusal Tez Merkezi, DergiPark ve TR Dizin gibi kaynaklarda tara. Geçerlik ve güvenirlik çalışması yapılmış bir Türkçe form varsa, aynı ölçeği yeniden uyarlamak yerine o formu (izin alarak) kullanmak genellikle daha doğru bir yoldur. Uyarlama başlı başına bir yöntem çalışmasıdır ve tezin önemli bir bölümünü kaplar.
1. Uyarlama izni al
Özgün ölçeği geliştiren araştırmacıdan ya da telif hakkı sahibi yayıncıdan uyarlama izni iste. Bazı ölçekler bilimsel kullanıma serbest açıktır, bazıları ticari lisansa tabidir. İzin yazışmasını sakla; etik kurul başvurusunda ve tez ekinde istenebilir. İzin e-postası taslağı için ölçek izni rehberine, başvuru süreci için etik kurul rehberine bak.
2. İleri çeviri
Ölçek, kaynak dilden Türkçeye en az iki bağımsız çevirmen tarafından çevrilir. Beaton ve arkadaşlarının önerisinde çevirmenlerin anadili hedef dildir; biri ölçülen kavrama hâkimdir, diğeri ise alanın dışından gelir ve günlük dildeki karşılıkları yakalar. Amaç kelime kelime değil, kavramsal eşdeğerliktir: Türkçede aynı anlamı ve aynı yoğunluğu taşıyan ifadeyi bulmak.
Deyimler ve kültüre özgü örnekler en zorlu maddelerdir. "Feeling blue" gibi bir ifadenin birebir çevirisi anlamsız olur; Türkçede aynı duyguyu anlatan doğal bir karşılık aranır.
3. Çevirilerin sentezi
Çeviriler bir araya getirilir, farklılıklar tartışılır ve ortak bir Türkçe taslak oluşturulur. Hangi maddede hangi kararın neden verildiğini not et; bu notlar yöntem bölümünde işine yarar.
4. Geri çeviri
Türkçe taslak, özgün ölçeği görmemiş ve kaynak dili anadili ya da anadili düzeyinde bilen en az bir (tercihen iki) çevirmen tarafından kaynak dile geri çevrilir. Geri çeviri, özgün maddelerle karşılaştırılır; anlam kayması görülen maddeler Türkçe taslakta yeniden ele alınır.
Geri çeviri bir kontrol aracıdır, tek başına eşdeğerlik kanıtı değildir. Çok birebir yapılmış bir Türkçe çeviri, geri çeviride kusursuz görünüp Türkçede yine de yapay okunabilir.
5. Uzman görüşü
Taslak; alan uzmanlarından, ölçme ve değerlendirme uzmanından ve dil uzmanından oluşan bir panele sunulur. Uzmanlar her maddeyi anlam eşdeğerliği, kültürel uygunluk ve anlaşılırlık açısından değerlendirir.
Uzman görüşlerini sayısallaştırmak için Türkçe literatürde iki yöntem sık kullanılır:
- Davis tekniği: Uzmanlar her maddeyi dört dereceyle değerlendirir (uygun / küçük düzeltme gerekir / ciddi düzeltme gerekir / uygun değil). İlk iki seçeneği işaretleyen uzmanların oranı kapsam geçerlik indeksi olarak hesaplanır ve yaygın olarak 0,80 ölçüt alınır.
- Lawshe tekniği: Uzmanlar maddeyi "gerekli", "yararlı ama yetersiz" ya da "gereksiz" olarak işaretler. Kapsam geçerlik oranı şöyle hesaplanır:
KGO = Nu / (N / 2) − 1Burada Nu "gerekli" diyen uzman sayısı, N toplam uzman sayısıdır. Örneğin 10 uzmandan 9'u "gerekli" derse KGO = 9 / 5 − 1 = 0,80 olur. Bulunan değer, uzman sayısına bağlı bir ölçüt değerle karşılaştırılır. Lawshe'nin (1975) özgün tablosu ile sonradan önerilen düzeltilmiş tablolar (ör. Ayre ve Scally, 2014) farklı ölçüt değerler verebildiği için hangi tabloyu kullandığını belirt. Lawshe tekniği özellikle yeni ölçek geliştirmede kullanılır; uyarlamada uzmanlardan daha çok çeviri uygunluğunu değerlendirmeleri istenir.
6. Dilsel eşdeğerlik (Türkçe literatürde yaygın)
Türkçe uyarlama çalışmalarında sık görülen bir adım, iki dili de iyi bilen bir gruba ölçeğin hem özgün hem Türkçe formunu belirli bir aralıkla uygulamaktır. İki formdan alınan puanlar arasındaki korelasyon ve madde düzeyindeki karşılaştırmalar, iki formun benzer sonuç verdiğine kanıt olarak raporlanır. Uygulamalar arasındaki süre çalışmalarda birkaç gün ile birkaç hafta arasında değişir; formların hangi sırayla uygulandığı da yönteme yazılır. Bu adım her uluslararası kılavuzda yer almaz; bölümünün beklentisini danışmanına sor.
7. Ön deneme ve bilişsel görüşme
Son taslak hedef kitleye benzeyen küçük bir gruba uygulanır. Beaton ve arkadaşları bu aşama için 30–40 kişilik bir grup önerir. Katılımcılardan yalnız formu doldurmaları değil, her maddeden ne anladıklarını kendi cümleleriyle anlatmaları da istenir. "Bu soruda işi mi kastediyorsunuz, okulu mu?" gibi bir soru, maddenin yeniden yazılması gerektiğini gösterir. Bu aşamada doldurma süresi ve boş bırakılan maddeler de not edilir.
8. Ana uygulama ve yapı geçerliği
Uyarlamada ölçeğin faktör yapısı özgün çalışmadan bellidir. Bu yüzden ana uygulamada genellikle doğrulayıcı faktör analizi (DFA) ile özgün yapının Türkçe veride de geçerli olup olmadığı test edilir.
Uyum indeksleri nasıl okunur?
| İndeks | Sık kullanılan "iyi uyum" ölçütü | Sık kullanılan "kabul edilebilir" ölçütü |
|---|---|---|
| CFI ve TLI | ≥ 0,95 | ≥ 0,90 |
| RMSEA | ≤ 0,06 | ≤ 0,08 |
| SRMR | ≤ 0,08 | ≤ 0,10 |
"İyi uyum" değerleri büyük ölçüde Hu ve Bentler'in (1999) çalışmasına dayanır. Bu ölçütler örneklem büyüklüğüne, model karmaşıklığına ve tahmin yöntemine duyarlıdır; birçok yöntem bilimci (ör. Marsh, Hau ve Wen, 2004) bunların mekanik kesim noktası gibi kullanılmasını eleştirir. Ki-kare / serbestlik derecesi oranı için de 3 ya da 5'in altı gibi farklı ölçütler kullanılır. Hangi ölçütü neden seçtiğini kaynak göstererek yaz ve tüm indeksleri birlikte yorumla.
Açımlayıcı faktör analizi ne zaman gerekir?
DFA özgün yapıyı doğrulamazsa ya da ölçek özgün kültürden çok farklı bir bağlamda kullanılıyorsa açımlayıcı faktör analizi (AFA) yapılabilir. Aynı veriyle hem AFA hem DFA yapmak, yapıyı veriye uydurup sonra aynı veriyle "doğrulamak" anlamına gelir ve eleştirilir. Örneklem yeterince büyükse veriyi rastgele ikiye bölüp AFA'yı birinde, DFA'yı diğerinde yapmak daha savunulabilir bir yoldur.
Örneklem büyüklüğü
Faktör analizi için kesin bir kural yoktur. Madde başına 5–10 katılımcı ya da en az 200 kişi gibi pratik öneriler yaygındır, ancak gereken örneklem faktör yüklerine ve ortak varyanslara bağlıdır (MacCallum ve ark., 1999). Ayrıntılar için güç analizi rehberine bak.
Diğer geçerlik kanıtları
- Birleşen geçerlik: Ölçek puanlarının aynı ya da yakın kavramı ölçen başka bir ölçekle beklenen yönde ilişkili olması.
- Ayırt edici geçerlik: İlgisiz kavramlarla düşük ilişki göstermesi.
- Ölçme değişmezliği: Puanları gruplar arasında (ör. kadın ve erkek ya da iki ülke) karşılaştıracaksan ölçeğin gruplarda aynı biçimde işlediği çok gruplu DFA ile incelenebilir.
9. Güvenirlik
- İç tutarlılık: Her alt boyut için ayrı Cronbach alfa. DFA modelinden hesaplanan McDonald omega ya da bileşik güvenirlik de sık raporlanır. Yorum için Cronbach alfa yorumlama rehberine bak.
- Test-tekrar test: Ölçek aynı gruba belirli bir aralıkla iki kez uygulanır ve iki ölçüm arasındaki tutarlılık incelenir. Pearson korelasyonu sık kullanılsa da sistematik değişimi de dikkate aldığı için sınıf içi korelasyon katsayısı (ICC) giderek daha çok tercih edilir. Aralık, ölçülen özelliğin bu sürede değişmeyeceği kadar kısa, katılımcının yanıtlarını hatırlamayacağı kadar uzun seçilir.
- Madde analizi: Düzeltilmiş madde-toplam korelasyonları incelenir. Türkçe literatürde, toplam puana göre alt ve üst %27'lik grupların madde puanlarının karşılaştırılması da sık görülür.
10. Tezde nasıl raporlanır?
Yöntem bölümünde şu bilgileri ver:
- Özgün ölçeğin kaynağı, boyutları, madde sayısı ve puanlaması.
- Uyarlama izninin alındığı.
- Çeviri sürecinde kimlerin yer aldığı ve nasıl karar verildiği.
- Uzman görüşü yöntemi ve sonuçları.
- Dilsel eşdeğerlik ve ön deneme bulguları (yapıldıysa).
- DFA sonuçları: kullanılan yazılım, tahmin yöntemi, uyum indeksleri, faktör yükleri.
- Güvenirlik katsayıları.
- Yapılan değişiklikler (çıkarılan ya da yeniden yazılan maddeler) ve gerekçeleri.
Sık yapılan hatalar
- İzin almadan uyarlamaya başlamak.
- Tek bir çeviriyle yetinmek ya da ileri çeviriyi kendin yapıp geri çeviriyi atlamak.
- Makine çevirisini çeviri sürecinin yerine koymak.
- Özgün yapıyı test etmeden doğrudan AFA yapıp yeni bir yapı önermek.
- Uyum indekslerinden yalnız iyi çıkanları raporlamak.
- Model uyumunu artırmak için hata kovaryanslarını kuramsal gerekçe olmadan eklemek.
- Maddeleri gerekçesiz çıkarıp ölçeğin özgün puanlamasını değiştirmek.
anketformu.tr uyarlamada nerede işine yarar?
Ölçeğin PDF'ini yüklediğinde maddeler, yanıt seçenekleri ve varsa alt boyutlar ön izlemede görünür; onay verdiğinde forma aktarılır. İngilizce maddeler Türkçeye çevrilirse özgün cümle maddenin altında gösterilir. Bu çeviri bir taslaktır; uyarlamanın ileri çeviri, geri çeviri ve uzman görüşü adımlarının yerine geçmez. Formdaki maddeleri senin ekibinin onayladığı Türkçe metinle değiştirmen gerekir. Ayrıntılar için PDF'den anket sayfasına bak.
Veri toplandığında panelde her ölçek ve alt boyut için Cronbach alfa, düzeltilmiş madde-toplam korelasyonu ve silinirse alfa görürsün; açımlayıcı faktör analizi KMO, Bartlett testi ve paralel analiz önerisiyle aynı ekrandadır. Doğrulayıcı faktör analizi, omega ve test-tekrar test hesapları panelde yoktur. Bunlar için veriyi SPSS sözdizimi, CSV ya da Excel olarak dışa aktarıp AMOS, JASP, jamovi ya da R gibi bir yazılımda devam edersin. Değişkenleri açıklayan kod kitabını Word olarak indirebilirsin. Ayrıntılar için analiz özellikleri sayfasına bak.