Rehberde onam konusu iki yazıda zaten ele alındı: ölçek izni, etik kurul ve KVKK kavramları ve süreci, etik kurul başvurusu ise dosyayı ve zamanlamayı anlatır. Bu yazı farklı bir açıdan ilerler: tek bir örnek onam formunu baştan sona, paragraf paragraf okur; her paragrafın neden orada olduğunu ve hangi durumda nasıl değişeceğini gösterir. Sonunda aynı mantıkla kurulmuş bir KVKK aydınlatma metni örneği vardır. Metinler bir başlangıç noktasıdır, hukuki danışmanlık değildir; kurumunun etik kurulu ve tez yazım kılavuzu hangi biçimi istiyorsa o esastır.
Örnek senaryo
Örnek, çoğu lisansüstü anketine benzeyen kurgusal bir çalışmaya dayanır: bir eğitim fakültesi yüksek lisans öğrencisi, öğretmenlerin mesleki tükenmişliği ile okul iklimi algısı arasındaki ilişkiyi inceliyor. Veri çevrim içi anketle, kimlik bilgisi alınmadan toplanıyor; ankette iki ölçek ve kısa bir kişisel bilgi formu var. Senaryodaki adlar ve kurumlar uydurmadır.
Örnek onam formu, paragraf paragraf
1. Kim, ne için
"Bu anket, Kurgu Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü'nde Dr. Öğr. Üyesi A. Yılmaz danışmanlığında, yüksek lisans öğrencisi B. Demir tarafından yürütülen tez çalışması kapsamında hazırlanmıştır. Araştırmanın amacı, öğretmenlerin iş yaşamındaki yorgunluk ve okul ortamına ilişkin algıları arasındaki ilişkiyi incelemektir."
Neden burada: Katılımcı ilk cümlede kiminle muhatap olduğunu ve çalışmanın bir tez olduğunu görür. Amaç cümlesi teknik terimlerden arındırılmıştır; "tükenmişlik" yerine "iş yaşamındaki yorgunluk" demek, katılımcıyı yanıtlamadan önce belli bir yöne çekmemeye de yardım eder. Sadeleştirmek amacı gizlemek demek değildir; katılımcı neyin incelendiğini metinden anlayabilmeli. Kurumlar çoğunlukla danışmanın adını ister; lisans ödevinde "bitirme ödevi" yazılır.
2. Katılımın içeriği ve süresi
"Ankette iki ölçek ve kısa bir bilgi formu bulunmaktadır. Yanıtlamanız yaklaşık 10 dakika sürmektedir. Doğru ya da yanlış yanıt yoktur; sizi en iyi yansıtan seçeneği işaretlemeniz yeterlidir."
Neden burada: Süreyi dürüst yaz; pilot uygulamada ölçtüğün ortanca (medyan) süreyi temel al ve yukarı yuvarla. Yanıt süreleri sağa çarpık dağılır; yarıda bırakılıp saatler sonra tamamlanan birkaç oturum ortalamayı yanıltıcı biçimde şişirir. 10 dakika dediğin anket 25 dakika sürerse yarım bırakma oranı artar ve etik olarak da sorunludur. "Doğru yanıt yoktur" cümlesi ölçek maddelerinde sosyal beğenirlik eğilimini azaltmaya yardım edebilir; tek başına ortadan kaldırmaz.
3. Gönüllülük ve çekilme hakkı
"Katılım tamamen isteğinize bağlıdır. Katılmamanız ya da anketi yarıda bırakmanız sizin için hiçbir olumsuz sonuç doğurmaz. Anketi göndermeden kapatırsanız yanıtlarınız kaydedilmez. Yanıtlar kimlik bilgisi olmadan toplandığından, gönderdikten sonra size ait yanıtları ayırt edip silmemiz mümkün olmayabilir."
Neden burada: Son cümle sık atlanır ama önemlidir. Anonim bir ankette "istediğiniz zaman verilerinizi sildirebilirsiniz" demek tutulamayacak bir sözdür; hangi yanıtın kime ait olduğunu bilmiyorsun. Dürüst olanı, çekilmenin göndermeden önce mümkün olduğunu söylemektir. Veriyi kendi öğrencilerinden ya da iş yerinden topluyorsan, not ve performans değerlendirmesiyle bir ilgisi olmadığını buraya açıkça ekle.
4. Riskler, rahatsızlık ve yarar
"Anket, iş yaşamınızdaki yorgunluk ve stresle ilgili sorular içerdiğinden bazı maddeler sizi düşündürebilir. Rahatsızlık duyduğunuz anda anketi bırakabilirsiniz. Katılımın size doğrudan bir yararı yoktur; sonuçlar öğretmenlerin çalışma koşullarının anlaşılmasına katkı sağlayacaktır."
Neden burada: Anketlerde risk düşüktür ama sıfır değildir. Ruh sağlığı, şiddet, kayıp gibi konulara değinen ölçeklerde destek alınabilecek bir kaynağı (kurumun psikolojik danışma birimi gibi) eklemek yaygın bir beklentidir. Yararı abartma; "doğrudan bir yararı yoktur" demek, tutulamayacak bir kazanç vaat etmekten daha dürüsttür.
5. Gizlilik ve raporlama
"Sizden ad, e-posta, telefon ya da okul adı istenmemektedir. Yanıtlar yalnızca araştırmacı ve danışmanı tarafından görülür, bilimsel amaçla kullanılır ve sonuçlar yalnızca toplu hâlde raporlanır."
Neden burada: Burada yazdığın her söz, formun geri kalanıyla tutarlı olmalı. Kişisel bilgi formunda okul adı, branş, kıdem ve cinsiyeti birlikte soruyorsan küçük bir ilçede bu birleşim kişiyi tanınır kılabilir; ya soruları kabalaştır (kıdemi aralık olarak sor) ya da gizlilik cümlesini buna göre yumuşat. Demografik soruların seçimi için tez için anket hazırlama yazısına bakabilirsin.
6. Saklama ve imha
"Yanıtlar, araştırma tamamlandıktan sonra beş yıl süreyle parola korumalı ortamda saklanacak, bu sürenin sonunda silinecektir."
Neden burada: Süre için kurumunun yönergesine bak; bazı kurumlar tez savunmasından sonra belirli bir süre öngörür, bazıları yayın sürecini de hesaba katar. Bu cümle aydınlatma metninde de yinelenir; iki yerde farklı süre yazmak sık rastlanan bir tutarsızlıktır.
7. Etik kurul ve iletişim
"Bu araştırma için Kurgu Üniversitesi Sosyal ve Beşeri Bilimler Etik Kurulu'ndan 12.03.2026 tarih ve 2026/41 sayılı karar ile onay alınmıştır. Sorularınız için b.demir@ornek.edu.tr adresinden araştırmacıya ulaşabilirsiniz."
Neden burada: Karar tarihi ve sayısı hem katılımcıya güven verir hem de tezin yöntem bölümünde yineleneceği için elinin altında olur. Onay gelmeden bu satırı boş bırakıp formu yayınlama; onayı bekle.
8. Onay ifadesi
"Yukarıdaki bilgileri okudum ve anladım. 18 yaşını doldurdum ve bu araştırmaya gönüllü olarak katılmayı kabul ediyorum."
Neden burada: Çevrim içi formda ıslak imzanın karşılığı bu kutudur. Yaş beyanı, 18 yaş altı katılımcıyı eleyen en basit yoldur; çocuklarla çalışıyorsan veli onamı ve kurum izinleri ayrı bir süreçtir.
Aynı form üç farklı durumda nasıl değişir?
| Durum | Değişen paragraflar | Ne eklenir |
|---|---|---|
| Tamamen anonim çevrim içi anket | Yalnızca yukarıdaki örnek | Değişiklik yok; "geri çekilemeyebilir" uyarısı kalır |
| İkinci ölçüm için e-posta isteniyor (boylamsal çalışma) | 3, 5 ve aydınlatma | E-postanın yanıtlardan ayrı tutulduğu, eşleştirme için kod kullanıldığı, verinin ne zaman anonimleştirileceği; silme talebinin artık mümkün olduğu |
| Sağlık ya da ruh sağlığı ölçeği var | 4 ve aydınlatma | Özel nitelikli veri uyarısı, destek kaynağı, açık rızanın bu veriler için ayrıca alındığı |
Üçüncü durum en sık gözden kaçandır: depresyon, kaygı ya da travma belirtilerini ölçen bir ölçek, yanıtları sağlık verisi niteliğine yaklaştırır. Bu verilerin KVKK'daki özel nitelikli veri kapsamına girip girmediğini kurumunla değerlendir ve gerekiyorsa aydınlatmaya ayrı bir madde ekle.
KVKK aydınlatma metni örneği
Aydınlatma, kanunun 10. maddesinden doğan bir bilgilendirmedir ve onam metninden ayrı tutulması yaygın uygulamadır. Aşağıdaki örnek aynı senaryo içindir; her madde kanunun aydınlatmada aradığı bir başlığa karşılık gelir.
- Veri sorumlusu: Bu anketi düzenleyen araştırmacı B. Demir (Kurgu Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü; b.demir@ornek.edu.tr). Anket ortamı ve teknik altyapı bir çevrim içi anket hizmeti tarafından veri işleyen sıfatıyla sunulmaktadır.
- İşlenen veriler ve toplanma yöntemi: Anketteki yanıtlarınız bu bağlantı üzerinden elektronik ortamda toplanır. Kimliğinizi doğrudan ortaya çıkaracak bilgi istenmez.
- İşleme amacı ve hukuki sebep: Yanıtlarınız yalnızca yukarıda açıklanan tez çalışması amacıyla, açık rızanıza dayanarak işlenir.
- Erişim ve aktarım: Yanıtlara yalnızca araştırmacı ve danışmanı erişir. Yanıtlar üçüncü kişilere aktarılmaz; bilimsel yayın ve sunumlarda yalnızca toplu sonuçlar yer alır.
- Teknik kayıtlar: Anket hizmeti, kötüye kullanımı önlemek ya da tekrar katılımı ayırt etmek için IP adresi veya çerez gibi teknik kayıtlar kullanabilir. Hizmetin bu konudaki açıklamasını okuyup buraya doğru biçimde yansıt.
- Saklama süresi: Yanıtlar araştırma tamamlandıktan sonra beş yıl parola korumalı ortamda saklanır, sürenin sonunda silinir.
- Haklarınız: Kanunun 11. maddesi uyarınca verilerinizin işlenip işlenmediğini öğrenme, bilgi isteme, düzeltilmesini ya da silinmesini talep etme gibi haklara sahipsiniz. Başvurularınızı yukarıdaki adrese iletebilirsiniz. Yanıtlar kimlik bilgisi olmadan toplandığından, gönderilmiş bir yanıtın size ait olduğu belirlenemeyebilir ve bu nedenle silinmesi mümkün olmayabilir.
Veri sorumlusunun kim olduğu kurumdan kuruma değişir; bazı üniversiteler tez verisinde kurumun kendisini veri sorumlusu olarak gösterir. Bu satırı kurumunun yönergesine göre yaz.
Aydınlatmanın altına ayrı bir açık rıza beyanı gelir: "Yukarıdaki aydınlatma metnini okudum. Yanıtlarımın belirtilen amaçla işlenmesine ve belirtilen süreyle saklanmasına açık rıza veriyorum. Rızamı geri alabileceğimi; ancak yanıtlar kimlik bilgisi olmadan toplandığından, gönderdikten sonra yanıtlarımın ayırt edilip silinemeyebileceğini biliyorum." Son cümle 3. paragraftaki çekilme uyarısıyla uyumlu olmalı; anonim bir ankette "rızamı her zaman geri alabilirim" deyip orada bırakmak, tutulamayacak bir söz verir. Aydınlatma bir bilgilendirme, açık rıza bir irade beyanıdır; bu yüzden ikisi ayrı metinler olarak düzenlenir ve rıza beyanı aydınlatmanın içine gömülmez. Rıza, katılımcının kendi işaretlediği bir kutuyla alınır; önceden işaretlenmiş kutu rıza sayılmaz. Bazı kurullar okuma ve rıza için iki ayrı kutu da ister; kurumunun beklentisine bak.
Verinin fiziksel olarak nerede durduğunu da bil: çevrim içi bir hizmet kullanıyorsan yanıtlar o hizmetin sunucularında tutulur. Kurul bunu sorabilir; hizmetin gizlilik açıklamasını okuyup aydınlatma metnine yansıt. Sunucular yurt dışındaysa bu durum KVKK'nın 9. maddesi kapsamında yurt dışına aktarım sayılabilir; kurulun ayrıca sorması olasıdır.
Yazarken kaçınılacak sözler
- "Verileriniz tamamen anonimdir" derken e-posta, öğrenci numarası ya da küçük bir gruptan ayrıntılı demografi istemek. Ya bilgiyi isteme ya da "kimliğinizi doğrudan ortaya çıkaracak bilgi istenmez" gibi daha dar bir ifade kullan.
- "İstediğiniz zaman verilerinizi sildirebilirsiniz" demek, anonim veride hangi yanıtın kime ait olduğunu bilmiyorken.
- "Hiçbir risk yoktur" demek, ardından stres ya da travma ölçeği sormak.
- Üç sayfalık hukuki metni ilk ekrana koymak. Giriş kısa kalmalı; aydınlatma ve açık rıza ayrı bölümler olarak sunulabilir.
- Etik kurul karar bilgisini "alınacaktır" diye geleceğe atmak. Onay gelmeden form yayınlanmaz.
Yayınlamadan önce kontrol listesi
- Onam metnindeki saklama süresi ile aydınlatmadaki süre aynı mı?
- Gizlilik vaadi, kişisel bilgi formundaki sorularla tutarlı mı?
- Süre, pilot uygulamada ölçülen süreyle uyumlu mu?
- Etik kurul adı, karar tarihi ve sayısı dolu mu?
- İletişim adresi çalışıyor mu ve kurumsal mı?
- Aydınlatma ve açık rıza ayrı metinler mi; rıza katılımcının kendi işaretlediği bir kutuyla mı alınıyor?
- Rızanın geri alınmasıyla ilgili cümle, anonim veride silmenin mümkün olmayabileceği uyarısıyla çelişmiyor mu?
- Metnin son hâli, etik kurula gönderilen hâlle aynı mı?
anketformu.tr'de onam bloğu
Anket düzenleyicisinde onam bloğu, yukarıdaki yapıyla aynı mantıkta kurulur: araştırmacı, kurum, danışman, çalışma türü (bitirme ödevi, yüksek lisans ya da doktora tezi, makale), amaç, tahmini süre, iletişim, etik kurul adı ve karar bilgisi ile saklama süresini girersin; sağlık ya da ruh sağlığı verisi topladığını işaretlersen aydınlatmaya özel nitelikli veri maddesi eklenir. Katılım sayfasında giriş metni görünür; aydınlatma ve açık rıza metinleri ayrı pencerelerde açılır. Katılımcı tek bir onay kutusuyla aydınlatmayı okuduğunu ve açık rıza verdiğini beyan eder: kutu işaretlenmeden ankete başlanamaz, onaysız gelen yanıtı sunucu reddeder ve onamın verildiği zaman yanıtla birlikte kaydedilir. Kurulun okuma ve rıza için iki ayrı kutu şart koşuyorsa bunu yayından önce bil; onam adımı tek kutuyla çalışır. Doldurmadığın alanlar köşeli parantez içinde yer tutucu olarak kalır; düzenleyici yayını engellemez ama bunları hatırlatır. Varsayılan metinde yaş beyanı yoktur; 18 yaş altını dışarıda tutman gerekiyorsa bu cümleyi açık rıza metnine kendin ekle. Üretilen metin bir taslaktır; kurumunun istediği biçime göre düzenlemen beklenir. Demografik soruları da hazır bloklardan ekleyebilir, ölçek maddelerini PDF'den ya da yapıştırarak forma alabilir, anketin taslağını Mürekkep ile sesli olarak kurabilirsin; onam metni her yeni ankette yer tutucularıyla hazır gelir. Yanıt toplama ayrıntıları için yanıt toplama sayfasına bak.