Bitirme ödevinde anketin adımlarını genel hatlarıyla adım adım rehberde anlattık. Bu yazı aynı yolu tek bir örnek çalışma üzerinden yürür: araştırma sorularından analiz planına, ilk taslaktaki hatalardan formun son hâline ve yöntem bölümüne yazılacak paragrafa kadar. Örnek kurgudur; konu, kişi ve sayılar yalnız göstermek içindir. Yazıda yayımlanmış bir ölçeğin maddesi yer almaz. Ölçeği özgün kaynağından alır, kullanım koşullarını kontrol eder ve gerekiyorsa sahibinden izin istersin.
Örnek çalışma: konu ve araştırma soruları
Elif, eğitim fakültesinde son sınıf öğrencisi. Bitirme ödevinde lisans öğrencilerinin sınav kaygısını incelemek istiyor. İlk fikri "Öğrenciler neden sınavdan korkar?" gibi geniş bir soruydu. Danışmanıyla konuştuktan sonra soruyu bir dönemde yanıtlanabilecek dört araştırma sorusuna böldü:
- Öğrencilerin sınav kaygısı puanları hangi düzeyde?
- Sınav kaygısı puanları cinsiyete göre farklılaşıyor mu?
- Sınav kaygısı puanları barınma türüne (aile yanı, yurt, öğrenci evi) göre farklılaşıyor mu?
- Haftalık ders dışı çalışma süresi ile sınav kaygısı arasında ilişki var mı?
Soruların hiçbiri neden-sonuç ilişkisi iddia etmiyor. "Yurtta kalmak kaygıyı artırır mı?" yerine "barınma türüne göre farklılaşıyor mu?" deniyor; çünkü kesitsel bir anket nedenselliği göstermez.
Önce analiz planı, sonra soru
Elif forma tek soru yazmadan önce aşağıdaki tabloyu doldurdu. Tablo, hangi soruların gerçekten gerektiğini gösterir.
| Araştırma sorusu | Gereken değişkenler | Anketteki karşılığı | Olası analiz |
|---|---|---|---|
| 1. Kaygı düzeyi | Kaygı puanı | Sınav kaygısı ölçeği | Ortalama, standart sapma, en düşük ve en yüksek puan |
| 2. Cinsiyet farkı | Cinsiyet, kaygı puanı | Kişisel bilgi sorusu ve ölçek | Welch t testi ya da Mann-Whitney U |
| 3. Barınma farkı | Barınma türü, kaygı puanı | Seçenekli barınma sorusu ve ölçek | Welch ANOVA ve Games-Howell ya da Kruskal-Wallis ve Dunn testi |
| 4. Çalışma süresi ilişkisi | Çalışma saati, kaygı puanı | Sayısal çalışma süresi sorusu ve ölçek | Pearson ya da Spearman korelasyonu |
Tabloda karşılığı olmayan soru formdan çıkar. Elif'in ilk taslağında "En sevdiğiniz ders hangisi?" ve "Kaç kardeşiniz var?" soruları vardı; hiçbir araştırma sorusuna bağlanmadıkları için silindi. Her fazla soru doldurma süresini uzatır ve toplanan kişisel veriyi gereksiz yere artırır.
Test kesinleşmeden önce dağılım, grup büyüklükleri ve aykırı değerler incelenir. Ama hangi durumda hangi teste geçileceğini veri toplamadan yazmak, sonuca bakarak test seçme riskini azaltır ve değişkenin hangi biçimde sorulacağını belirler. Örneğin korelasyon için çalışma süresini aralık seçenekleriyle değil, sayı olarak sormak daha doğrudur; aralıklar veriyi kabalaştırır.
İlk taslak ve düzeltilmiş hâli
Elif'in kendi yazdığı sorularda pilottan önce bile görülebilen sorunlar vardı. Tablo, her sorunu ve çözümünü yan yana gösteriyor.
| İlk taslaktaki soru | Sorun | Düzeltilmiş hâli |
|---|---|---|
| Sınavlara düzenli çalışıyor ve kendinizi hazır hissediyor musunuz? | Tek soruda iki ayrı konu var | Araştırma sorularında karşılığı olmadığı için çıkarıldı |
| Haftada kaç saat çalışırsınız? (0–5, 5–10, 10 ve üzeri) | Aralıklar çakışıyor; 5 saat iki seçeneğe giriyor ve korelasyon için veri kabalaşıyor | Geçen hafta ders saatleri dışında toplam kaç saat ders çalıştınız? (sayısal, 0–80) |
| Yurtta kalmak sizce sınav başarınızı düşürür mü? | Yönlendirici; yanıtlayana bir varsayım dayatıyor | Çıkarıldı; barınma türü yalnız olgu olarak soruluyor |
| Nerede kalıyorsunuz? (açık uçlu) | Yanıtları gruplamak zor ve hataya açık | Şu anda nerede kalıyorsunuz? Ailemle / Yurtta / Öğrenci evinde / Diğer |
| Yaşınız: 18–20, 20–22, 22 ve üzeri | Çakışan aralıklar; ortalama hesaplanamıyor | Yaşınız (sayısal alan) |
Çalışma süresi sorusundaki "geçen hafta" ifadesi bilinçli bir tercih. "Genellikle" her katılımcı için farklı bir dönemi çağrıştırır; belirli bir referans dönemi yanıtları karşılaştırılabilir kılar. Bunun bedeli de var: veri toplama sınav haftasına denk gelirse "geçen hafta" olağan dışı olabilir. Elif bu nedenle veri toplama tarihlerini yöntem bölümüne yazmaya karar verdi.
Barınma sorusundaki "Diğer" seçeneği de bir karar gerektirir. Bu grup çok küçük kalırsa üçüncü araştırma sorusunun analizinden çıkarılacak; Elif bu kuralı veri toplamadan önce not etti ve raporda belirtecek. Kuralı veriyi gördükten sonra koymak, sonuca göre karar verme riskini doğurur. Soru yazımının genel ilkeleri için iyi anket sorusu rehberine bakabilirsin.
Formun son hâli: bölüm bölüm
Bölüm 1: Bilgilendirilmiş onam
Katılımcı formun ilk sayfasında şunları görür: araştırmacının ve danışmanının adı, çalışmanın amacı, tahmini doldurma süresi, katılımın gönüllü olduğu ve istediği anda bırakılabileceği, kimlik bilgisi istenmediği, verilerin kimler tarafından ve nasıl saklanacağı, iletişim adresi ve etik kurul onay bilgisi. Birçok üniversite insan katılımcıdan veri toplanan bitirme ödevlerinde de etik kurul onayı ister; bölümüne sor. Amaç cümlesi kısa ama çalışmanın gerçek konusunu açıkça söyleyecek biçimde yazılır, örneğin: "Bu anket, [üniversite] [bölüm] bitirme ödevi kapsamında lisans öğrencilerinin sınav kaygısını ve bununla ilişkili olabilecek bazı etkenleri incelemek amacıyla hazırlanmıştır ve yaklaşık 8 dakika sürer."
Onam metninin biçimi kurumdan kuruma değişir. Kişisel verilere ilişkin aydınlatma metninin asgari içeriği ise 6698 sayılı KVKK'nın 10. maddesi ve Aydınlatma Yükümlülüğü Tebliği ile belirlenir. Sınav kaygısı gibi ruh sağlığına yakın ölçümler, kurumun yorumuna göre KVKK'daki özel nitelikli (sağlık) veri kapsamında değerlendirilebilir; bunu etik kurulla netleştir. Bu yazı hukuki tavsiye değildir; kurumunun etik kurul yönergesine ve istenen metin biçimine bak. Genel süreç için etik kurul başvurusu rehberi yol gösterir.
Bölüm 2: Sınav kaygısı ölçeği
Elif, Türkçe geçerlik ve güvenirlik çalışması yapılmış bir sınav kaygısı ölçeği seçti ve kullanım iznini ölçeğin sahibinden e-postayla aldı. Formda ölçeğin özgün yönergesi, maddeleri özgün sırasıyla ve yanıt seçenekleri değiştirilmeden yer alır. Uyarlama makalesinden üç bilgi not edildi: hangi maddelerin ters puanlandığı, alt boyut olup olmadığı ve puanın toplam mı ortalama mı hesaplanacağı. Bu bilgiler olmadan analiz yanlış kurulur. İzin süreci için ölçek izni rehberine, yanıt biçimi için Likert ölçeği rehberine bakabilirsin.
Bölüm 3: Çalışma ve barınma soruları
Bu bölümde yalnız Elif'in kendi yazdığı iki soru kalır: geçen haftaki ders dışı çalışma süresi ve barınma türü. İlk taslakta bu bölümde altı soru vardı; analiz planına bağlanan iki tanesi kaldı.
Bölüm 4: Kişisel bilgiler
Yaş (sayısal), cinsiyet, sınıf düzeyi ve bölüm sorulur. Sınıf ve bölüm hiçbir araştırma sorusunda kullanılmaz ama örneklemi tanıtan betimsel tablo için gerekir. Kimlik bilgisi istenmese de küçük bir bölümde yaş, cinsiyet, sınıf ve bölüm birlikte bir kişiyi tanınır kılabilir; raporda çok küçük grupları birleştir. Cinsiyet sorusunda "Belirtmek istemiyorum" seçeneği bulunur; bu seçeneği işaretleyenler ikinci araştırma sorusunun analizine girmez ve sayıları raporda yazılır. Kişisel bilgilerin formun sonunda sorulması yaygın bir tercihtir, ama bölümünün alışkanlığı farklıysa onu izle.
Pilot: beş kişilik deneme ne gösterdi?
Elif formu hedef kitleye benzeyen beş arkadaşına telefondan doldurttu. İki önemli bulgu çıktı. İki kişi ödev ve proje hazırlığının "ders çalışma" sayılıp sayılmadığını sordu; soruya "ödev ve proje hazırlığı dahil" açıklaması eklendi. Bir kişi çalışma süresine "15–20" yazmaya çalıştı; sayısal alan tek sayı istediği için soru altına "tek bir sayı yazın, emin değilseniz tahmini" notu kondu. Doldurma süresi 6 ile 9 dakika arasında kaldı. Pilot yanıtları ana veriye katılmadı.
Kaç yanıt hedeflenmeli?
Gerekli örneklemi en çok katılımcı isteyen analiz belirler. Üç gruplu tek yönlü ANOVA için orta düzey bir etkiyi (Cohen f = 0,25) %5 anlamlılık ve %80 güçle yakalamak, eşit grup varsayımıyla toplam yaklaşık 159 kişi (grup başına yaklaşık 53) gerektirir. Orta düzey bir korelasyon (r = 0,30) için aynı koşullarda yaklaşık 85 kişi yeterlidir. Elif hedefini büyük olana göre koydu ve eksik ya da kullanılamayacak yanıtlar için bu sayıya bir pay ekledi.
Gerçekte gruplar eşit dağılmaz; örneğin katılımcıların çoğu ailesiyle kalıyorsa yurt grubu küçük kalır ve güç düşer. Hedef sayıyı danışmanınla birlikte belirle ve ulaşamadığın durumda bunu sınırlılık olarak yaz. Hesap ayrıntıları için güç analizi rehberine bak.
Yöntem bölümü için örnek paragraf
Veri toplama aracını anlatan paragraf, formun her bölümünü ve ölçeğin kaynağını açıkça söylemelidir. Köşeli parantezleri kendi bilgilerinle doldurabileceğin özgün bir örnek:
"Veriler, araştırmacı tarafından hazırlanan çevrim içi bir anket formuyla [tarih aralığı] arasında toplanmıştır. Form dört bölümden oluşmaktadır: bilgilendirilmiş onam metni, [ölçeğin adı ve kaynağı], ders dışı çalışma süresi ile barınma türüne ilişkin iki soru ve kişisel bilgi formu. [Ölçeğin adı], [madde sayısı] maddeden ve [yanıt biçimi] yanıt seçeneklerinden oluşmaktadır; [ters maddelerin numaraları] ters puanlanmaktadır. Uyarlama çalışmasında Cronbach alfa katsayısı [değer] olarak bildirilmiş, bu çalışmada ise [değer] bulunmuştur. Ölçeğin kullanımı için [ölçek sahibinden] yazılı izin alınmıştır. Araştırma için [etik kurulun adı]ndan [tarih ve sayı] ile onay alınmıştır."
Uyarlama çalışmasındaki alfayı aktarmak yetmez; kendi örnekleminde hesapladığın değeri de raporla. Yorumlama için Cronbach alfa yorumlama rehberine bakabilirsin.
Bu örneği anketformu.tr'de kurmak
- Ölçek: Ölçeğin PDF'ini yüklediğinde maddeler ve yanıt seçenekleri taslak olarak çıkar, ters maddeler ve alt boyutlar yalnız PDF'te açıkça belirtilmişse işaretlenir; her maddeyi kaynağınla karşılaştırıp onaylarsın. Ayrıntılar PDF'ten anket sayfasında.
- Kişisel bilgi formu: Yaş, cinsiyet, sınıf düzeyi ve bölüm gibi soruları seçip ayrı bir bölüm olarak eklersin. Yaş sayısal bir alandır; cinsiyet sorusunda "Belirtmek istemiyorum" seçeneği vardır.
- Onam metni: Araştırmacı, kurum, amaç ve süre gibi alanları doldurarak onam ve aydınlatma metnini kurarsın. Boş bıraktığın alan köşeli parantezli yer tutucu olarak kalır, yerine uydurma bilgi yazılmaz. Anket kaygı gibi ruh sağlığına ilişkin veri topluyorsa bunu işaretlersin; aydınlatmaya özel nitelikli veri maddesi eklenir.
- Mürekkep: Konunu ve araştırma sorularını yazarak ya da sesli anlatırsın; soruları netleştirir, ölçek seçimini ve izin gereğini anlatır, taslağı kurmana yardım eder. Yayımlanmış ölçek maddelerini yazmaz; ölçeği kaynağından sen getirirsin.
- Analiz: Panelde Cronbach alfa ve madde istatistikleri (ters maddeler çevrilerek) ile ölçek toplam puanının ortalaması, standart sapması, en düşük ve en yüksek değeri görünür; birinci araştırma sorusu burada karşılanır. Paneldeki iki grup karşılaştırma (Welch t testi ya da Mann-Whitney U) ve Welch ANOVA sonuç olarak tek bir sayısal soruyu alır, ölçek puanını gruplara göre karşılaştırmaz. Bu yüzden ikinci, üçüncü ve dördüncü araştırma soruları için veriyi SPSS sözdizimi dosyasıyla indirirsin: sözdizimi ters maddeleri çevirir ve ölçek puanını madde ortalaması olarak hesaplar; ölçeğin yönergesi toplam puan istiyorsa MEAN yerine SUM yazarsın. t testi, ANOVA, post hoc karşılaştırmalar, Kruskal-Wallis ve korelasyonu istatistik programında yaparsın; CSV ve Excel dosyaları da indirilebilir. Ayrıntılar analiz sayfasında.