Sosyoloji tezinde anket, bireyin iç dünyasını değil, toplumsal konumu ve o konumdan doğan tutumları ölçmeye çalışır. Bu, psikoloji ya da eğitim anketinden farklı bir tasarım mantığı gerektirir: kişisel bilgi formu süs değil, analizin ana malzemesidir; "ölçek" çoğu zaman tek bir psikometrik araç değil, sınıf, hane, göç ve ağ ilişkilerini yakalayan bileşik göstergelerdir; örneklem ise öğrenci sınıfından değil, mahalleden, işyerinden ya da ulaşılması zor bir topluluktan çekilir. Anket hazırlamanın genel adımları tez için anket hazırlama rehberinde anlatılıyor; bu yazı yalnız sosyolojiye özgü olanı ele alır.
Konu fikri: "toplumsal" olanı anketle nasıl yakalarsın?
Sosyolojide sık görülen hata, "gençlerin değerleri" ya da "kentleşme ve aile" gibi bir yapı sorusunu, tek seferlik bir tutum anketiyle yanıtlamaya kalkmaktır. İyi bir sosyoloji tezi konusu, bir toplumsal konum (sınıf, kuşak, cinsiyet, göç geçmişi, kır/kent, dinî aidiyet), bir ilişki ya da pratik (akrabalık desteği, komşuluk, siyasal katılım, tüketim, dijital ağlar) ve bir tutum ya da algı arasında bağ kurar. Bu üçlü netleşince anket soruları kendiliğinden ortaya çıkar.
Anketle çalışılabilir, daraltılmış örnekler:
- Büyükşehirde kiracı olan genç yetişkinlerde konut güvencesizliği algısı ile evlilik ve çocuk sahibi olma planlarının ertelenmesi arasındaki ilişki.
- Aynı mahallede on yıldan uzun süredir oturanlar ile yeni taşınanlar arasında komşuluk güveni ve mahalle aidiyetinin farklılaşması.
- Platform üzerinden çalışan kuryelerde iş güvencesizliği algısı, kolektif eylem eğilimi ve sendikaya bakış.
- Kuşaklar arasında ev içi iş bölümüne ilişkin tutumlar ve bu tutumların anne-kız çiftlerinde ne ölçüde aktarıldığı.
- Depremden etkilenen bir ilde geçici konutlarda yaşayan hanelerde sosyal destek ağlarının genişliği ile geri dönüş niyeti.
- Üniversite mezunu genç kadınlarda işgücüne katılmama kararında ailevi beklenti algısının rolü.
"Toplumun yapısı değişiyor mu?" sorusunu tek bir kesitsel anketle yanıtlayamazsın; değişim için ya iki zaman noktası ya da Dünya Değerler Araştırması gibi tekrarlanan ulusal ve uluslararası veri setleriyle karşılaştırma gerekir. Böyle bir karşılaştırma yapacaksan kendi sorularını o araştırmaların kamuya açık soru kalıplarıyla uyumlu kurman (kaynağını göstererek ve kullanım koşullarını kontrol ederek) tezin tartışma bölümünü çok güçlendirir. Yine de örneklemin ve uygulama biçimin farklı olduğu için iki veri setini doğrudan "değişim" olarak okumaktan kaçın.
Sosyolojide sık kullanılan ölçek ve gösterge türleri
Sosyolojide "ölçek" denince iki farklı şey kastedilir: psikometrik tutum ölçekleri ve bileşik endeksler. Aşağıdaki tabloda ad ve madde vermeden türleri özetliyoruz; belirli bir ölçeğin adını, geliştiricisini ve Türkçe uyarlamasını tez arşivinden ve alan dergilerinden kendin bulmalı, maddeleri yalnız izinle kullanmalısın. Seçim ölçütleri için tezde ölçek nasıl seçilir yazısına, izin ve etik için ölçek izni rehberine bakabilirsin.
| Tür | Neyi yakalar | Yöntem notu |
|---|---|---|
| Sosyal mesafe ölçekleri | Belirli bir gruba (göçmen, farklı mezhep, farklı etnik köken) ne kadar yakın ilişkiye razı olunduğu | Literatürde Bogardus'un yüzyıllık yaklaşımından türeyen çok sayıda sürüm vardır; kümülatif (Guttman tipi) yapı gösterip göstermediği kontrol edilir |
| Toplumsal cinsiyet rolü tutum ölçekleri | Ev içi iş bölümü, kadının çalışması, karar alma konusundaki geleneksel-eşitlikçi yönelim | Ters maddeler sık görülür; kuşak ve eğitim düzeyiyle güçlü ilişki beklenir, bu yüzden demografik sorular eksiksiz olmalıdır |
| Sosyal sermaye ve güven göstergeleri | Genelleştirilmiş güven, kurumlara güven, ağ genişliği, dernek üyeliği | Çoğu zaman tek bir ölçek değil, güven maddeleri + ağ sayımı + katılım sorularından oluşan bir endeks kurulur. Dernek, vakıf ve sendika üyeliği KVKK'da özel nitelikli veridir |
| Dindarlık ve sekülerlik ölçekleri | İnanç, ibadet pratiği, dinin gündelik kararlara etkisi | Tek boyutlu değildir; "pratik" ile "inanç" ayrı raporlanmalıdır. Hassas veri sayılır, aşağıya bak |
| Algılanan ayrımcılık ve dışlanma ölçekleri | Gündelik hayatta etnik, dinî, sınıfsal ya da cinsiyete dayalı muamele farkı deneyimi | Deneyim sıklığı (hiç/ara sıra/sık) ve atfedilen neden ayrı sorulur |
| Siyasal katılım ve etkinlik göstergeleri | Oy verme, imza, protesto, dernek, çevrim içi katılım; siyasetin anlaşılabilirliği algısı | Davranış sayımı ile tutum ölçeği karıştırılmaz; katılım davranışları için ikili (evet/hayır) sayım çoğu zaman daha uygundur. Siyasi düşünce özel nitelikli veridir |
| Sosyoekonomik statü endeksleri | Eğitim, meslek, gelir, mülkiyet ve tüketim göstergelerinin bileşimi | Gelir eksik ya da düşük beyan edilmeye açıktır, tek başına yetmez; meslek kodlaması ve hane varlıkları birlikte kullanılır |
Önemli bir uyarı: analiz düzeyi ile yorum düzeyini karıştırma. Topluluk ya da bölge düzeyindeki ortalamalardan bireyler hakkında sonuç çıkarmak ekolojik yanılgıdır; bireyler arasında bulduğun bir ilişkiyi olduğu gibi mahalle ya da topluluk düzeyine taşımak da tersi yöndeki atomistik (bireyci) yanılgıdır. Ayrıca "mahalle muhafazakârlaştı" gibi bir değişim yargısı, tek seferlik bir anketle değil, en az iki zaman noktasıyla kurulabilir. Hangi düzeyde veri topladıysan sonucu o düzeyde yaz.
Demografik ve betimsel sorular: sosyolojide ana malzeme
Sosyoloji anketinde kişisel bilgi formu, analizin bağımsız değişkenlerini taşır; bu yüzden standart "yaş-cinsiyet-eğitim" üçlüsüyle yetinmek tezin en zayıf yanı olur. Aşağıdaki sorular özgün yazılmıştır; hipotezlerine göre seç, gereksiz olanı at. Genel bir form için demografik bilgi formu örneğine de bakabilirsin.
Toplumsal konum
- Şu anki ana geçim kaynağınız: Ücretli çalışma / Kendi işi / Emekli maaşı / Aile desteği / Sosyal yardım / Düzenli geliri yok / Diğer (yazınız)
- Yaptığınız işi en iyi tanımlayan seçenek: Vasıfsız işçi / Vasıflı işçi veya usta / Büro çalışanı / Uzman meslek (öğretmen, mühendis, sağlıkçı vb.) / Küçük esnaf / İşveren / Tarımda çalışıyor / Çalışmıyor
- Hanenizin aylık toplam geliri hangi aralıkta? (Asgari ücreti referans alan aralıklar; tam tutar istemeyin)
- Oturduğunuz konut: Kendi mülkünüz / Kiracı / Lojman / Aileye ait, kira ödemiyorsunuz / Diğer
- Annenizin ve babanızın en son bitirdiği okul (her biri için ayrı satır)
Hane ve ilişkiler
- Hanenizde sizinle birlikte kaç kişi yaşıyor? ___
- Hanede 65 yaş üstü ya da sürekli bakım gerektiren biri var mı? Evet / Hayır
- Son bir ayda akraba olmayan kaç kişiyle yüz yüze görüştünüz? (0, 1–2, 3–5, 6–10, 10'dan fazla)
- Acil bir para ihtiyacınızda ilk kime başvurursunuz? Aile / Akraba / Arkadaş / Komşu / Banka / Kimseye başvuramam
Göç ve mekân
- Doğduğunuz yerleşim: Köy / İlçe merkezi / İl merkezi / Büyükşehir merkezi / Yurt dışı
- Şu an yaşadığınız ilde kaç yıldır oturuyorsunuz? ___
- Anne ya da babanız doğduğu yerden göç etti mi? Evet, aynı il içinde (ör. köyden kente) / Evet, başka bir ilden / Evet, yurt dışından / Hayır / Bilmiyorum
Betimsel soru yazarken iki sosyolojik tuzağa dikkat et. Birincisi, sınıf sorusu: "Kendinizi hangi sınıfa ait hissediyorsunuz?" (öznel sınıf) ile meslek ve gelirden türetilen nesnel sınıf aynı şey değildir; ikisini de sor, tezde hangisini kullandığını gerekçelendir. İkincisi, etnik köken, din, mezhep ve diğer inançlar, siyasi düşünce, dernek, vakıf ya da sendika üyeliği ve sağlık bilgisi KVKK'nın 6. maddesinde özel nitelikli kişisel veri sayılır. Bu verileri kimliği belirlenebilir biçimde topluyorsan kanundaki işleme şartlarından birine (araştırmada genellikle açık rıza) ve ek güvenlik önlemlerine ihtiyacın var; gerçekten anonim, kimseyle ilişkilendirilemeyen veri toplasan bile etik kurul gerekçe, anonimlik güvencesi ve "Belirtmek istemiyorum" seçeneği bekler. Hukuki ayrıntı için kurumunun etik kurul yönergesine ve KVKK aydınlatma gerekliliklerine bak; genel çerçeve etik kurul ve onam rehberinde var.
Yöntem ipuçları: sahadaki sosyolog
1. Evren öğrenci değilse örnekleme planı değişir
Sosyoloji tezlerinin çoğu üniversite dışı bir evrene yönelir ve listesi olmayan evrenden olasılıklı örneklem çekmek zordur. Mahalle çalışmalarında hane listesine çoğu zaman erişemezsin (adres kayıtları kişisel veridir); bina ve kapı sayımıyla kendi çerçeveni kurup sistematik seçim yapmak, işyeri çalışmalarında vardiya listesinden tabakalama, ulaşılması zor gruplarda (göçmen, mevsimlik işçi, platform çalışanı) kartopu ya da katılımcı güdümlü örnekleme kullanılır. Katılımcı güdümlü örnekleme ağırlıklandırmayla evren tahmini yapmayı amaçlar ama ağır varsayımlara dayanır; kullandıysan bu varsayımları tartış. Olasılıksız yöntem kullandığında bunu saklama; sınırlılıklarda açıkça yaz ve genellemeyi evren yerine "bu özellikteki katılımcılar" ile sınırla. Büyüklük hesabı için örneklem rehberine bak; kartopu örneklemde "kaç dalga ilerledin" bilgisini de raporla.
2. Çevrim içi anket kimi dışarıda bırakır?
Dijital anket, yaşlı, düşük gelirli ve kırsal katılımcıyı sistematik olarak eksik temsil eder. Konu tam da bu gruplarla ilgiliyse yüz yüze ya da telefonla uygulama şart olabilir. Karma uygulama yapıyorsan uygulama biçimini bir değişken olarak kaydet; sonradan iki grubun farklı yanıtlayıp yanıtlamadığını test edebilirsin. Ancak bulduğun fark yalnız uygulama biçiminden değil, iki yolla ulaşılan kişilerin farklı olmasından da kaynaklanabilir; bunu yorumda belirt.
3. Sosyal istenirlik ve hassas tutumlar
Göçmenlere, farklı mezheplere ya da kadının çalışmasına yönelik tutumlar sorulduğunda katılımcı "doğru" görünen yanıtı seçme eğilimindedir. Anonimliği metinde açıkça vurgula, hassas soruları ortaya değil sona koy, doğrudan "siz" yerine "çevrenizdeki insanların çoğu" ile başlayan dolaylı sorularla karşılaştırma yap. Sosyal mesafe tipi sorularda tek bir gruba değil, birkaç gruba aynı soruyu sormak karşılaştırma imkânı verir ve araştırmanın tek bir grubu hedef aldığı izlenimini azaltır; grupları satırlara koyduğun tek bir matris soru formu kısa tutar. Yalnız bir alt gruba sorulacak sorular varsa (ör. yalnız göç deneyimi olanlara) koşullu soru ve atlama mantığını kullan.
4. Kategorik veri çoğunluktadır: analiz buna göre planlanır
Sosyoloji anketinin büyük bölümü nominal ve sıralı değişkenlerden oluşur. Bu yüzden ANOVA ve korelasyondan önce çapraz tablo, ki-kare ve etki büyüklüğü olarak Cramér's V temel araçlarındır:
V = √( χ² / ( n × (k − 1) ) )Burada k, satır ve sütun sayısından küçük olanıdır. Cohen'in ölçütlerine göre k = 2 olan tablolarda V değeri 0,10 civarı zayıf, 0,30 civarı orta, 0,50 civarı güçlü bir ilişkiye işaret eder; k büyüdükçe bu eşikler düşer, bu yüzden tezde yalnız p değerini değil V'yi ve tablo boyutunu da raporla. Ki-kare testinden önce beklenen frekansları kontrol et: hücrelerin beşte birinden fazlasında beklenen değer 5'in altındaysa kategorileri anlamlı biçimde birleştir ya da 2×2 tablolarda Fisher kesin testine geç. Sıralı bağımlı değişkenler (ör. beşli memnuniyet) için sıralı lojistik regresyon, ikili sonuçlar (katılım evet/hayır) için lojistik regresyon düşünülür. Endeks kurduysan endeksin iç tutarlılığını Cronbach alfa ile raporla, ama sayım temelli ya da biçimlendirici (formative) endekslerde (ağ genişliği, katılım sayımı gibi) maddelerin birbiriyle ilişkili olması beklenmediği için alfa uygun bir ölçüt değildir; bunu gerekçesiyle belirt. Açık uçlu yanıtların kodlanması için ayrı bir rehber var.
5. Ağırlıklandırma ve temsil
Örneklemin cinsiyet ya da yaş dağılımı evrenden belirgin biçimde sapıyorsa, TÜİK'in nüfus dağılımına göre basit sonradan tabakalama ağırlığı kullanmak yaygın bir uygulamadır. Ama ağırlık yalnız ağırlıklandırdığın değişkenlerdeki sapmayı düzeltir; olasılıksız örneklemdeki seçim yanlılığını ortadan kaldırmaz ve çok uç ağırlıklar tahmini oynak hale getirir. Ağırlık kullanıp kullanmadığını, kullandıysan hangi marjinallere göre hesapladığını yöntem bölümüne yaz; danışmanınla kararlaştır.
anketformu ile sosyoloji anketi kurmak
Kullanım izni aldığın ölçeğin PDF'ini yüklediğinde yapay zekâ maddeleri taslak olarak çıkarır, ters maddeleri ve alt boyutları yalnız PDF'te açıkça belirtilmişse işaretler; sen onaylarsın (PDF'den anket). Kendi yazdığın endeks maddelerini doğrudan yapıştırabilirsin. Kişisel bilgi formu bloğu yaş, cinsiyet, öğrenim, çalışma durumu, gelir ve yerleşim gibi genel soruları ekler; sınıf, hane ve göç gibi sosyolojiye özgü soruları kendin eklersin ve hassas sorulara "Belirtmek istemiyorum" seçeneği koyarsın. Onam ve KVKK aydınlatma metnini de oluşturucuyla kurarsın. Yanıtlar toplandıkça panelde iki grup karşılaştırması (Welch t ya da Mann-Whitney U), Welch ANOVA, Cronbach alfa ve faktör analizi hesaplanır; paneldeki çapraz tablo ise kodladığın açık uçlu yanıtların temalarını seçenekli bir soruya göre gösterir. Bu karşılaştırmalar sonuç olarak tek bir doğrusal ölçek ya da sayısal soruyu alır; Likert matrisindeki ölçek ve alt boyut puanlarını gruplara göre karşılaştırmak için puanları SPSS sözdizimiyle hesaplayıp analizi istatistik programında yaparsın. Kapalı sorular arasında ki-kare, Cramér's V ve sıralı ya da lojistik regresyon için veriyi SPSS sözdizimiyle birlikte indirip SPSS'te ya da kullandığın başka programda çalışırsın (analiz özellikleri). Konuyu daraltırken ve ölçek türü seçerken Mürekkep ile sesli konuşabilirsin: hangi tür ölçeğin neyi ölçtüğünü, hangi durumda endeks kurmanın daha doğru olduğunu ve izin gereğini anlatır; yayımlanmış ölçek maddelerini vermez, çünkü telif ve izin sorumluluğu araştırmacıya aittir.